بررسی تطبیقی مصاحف قرآنی مکاتب شیراز و هرات در دوره‌های تیموری و صفوی

تجلی مکتب های هنری ایرانی در ادوار تاریخی، بیشتر در نسخ خطی، به ویژه قرآن ها قابل مشاهده است. این پژوهش با هدف شناسایی ویژگیهای مصاحف مکاتب شیراز و هرات در دوره های تیموری و صفوی انجام گرفته و جامع آماری آن شامل 10 قرآن دوره تیموری مکاتب هرات و شیراز و 10 قرآن دوره صفوی، مکاتب هرات و شیراز است که به صورت هدفمند از میان مصاحف آستان قدس رضوی انتخاب شده اند. این پژوهش از نظر هدف توسعه ای و به روش توصیفی-تطبیقی و شیوه جمع آوری اطلاعات کتابخانه ای است. سوال اصلی پژوهش حاضر بر این محور قرار دارد که شناسایی مصاحف مکاتب شیراز و هرات در دوره های تیموری و صفوی از طریق کدام ویژگی های نسخه شناسی امکان پذیر است؟ یافته ها نشان می دهد که پنج ویژگی تزیینات لوح فاتحه الکتاب، خط سرسوره ها، دعاهای اوراق بدرقه ابتدا و انتهای قرآن، تزیینات همراه متن قرآن، ترکیب بندی نقوش از مهمترین ویژگیهایی است که میتواند در شناسایی مصاحف قرآنی این دو مکتب هنری به آنها پرداخت. 1. طرح لوح فاتحه الکتاب، در دوره تیموری (هرات و شیراز) و دوره صفوی در مکتب هرات لوح فاتحه الکتاب، دارای طرح کتیبه مزدوج صدر و ذیل است که سوره حمد و بقره به صورت متناظر در دوصفحه کتابت شده در حالیکه در مکتب شیراز صفوی به طرح لچک و ترنج است و سوره حمد در دوصفحه به صورت متناظر اجرا شدهو ابتدای سوره بقره در صفحه بعد زیر نقش سرلوح کتابت شده است. 2. سرسوره ها در مکتب هرات تیموری به خط کوفی تزیینی و در مکتب شیراز (تیموری و صفوی) و مکتب هرات صفوی به خط رقاع است. 3. دعاهای اوراق بدرقه شامل افتتاح، ختم قرآن و فالنامه در مصاحف مکتب هرات (تیموری و صفوی) و همچنین شیراز دوره تیموری اجرا نگردیده، امادر مصاحف مکتب شیراز دوره صفوی، اجرا شده است. 4. از تزیینات همراه متن قرآن نشان خمس و عشر در مکتب هرات صفوی به شکل دایره با کتیبه کوفی است و در مکتب شیراز صف وی نشان خمس به شکل بادامی و عشر به شکل دایره فاق د کتیبه کوفی است. 5. در مکتب هرات و شیراز تیموری، تسلط با نقوش اسلیمی و بند رومی است و بندهای گل بوته اندازی در قالب هایی جدا از بندهای اسلیمی اجرا گردیده، اما در مکتب هرات و شیراز صفوی از بندهای ختایی الوان در میان بندهای اسلیمی استفاده شده است.