ارزیابی اثرات اجتماعی- اقتصادی و زیست‌محیطی طرح آبخیزداری دشت امام‌زاده جعفر شهرستان گچساران

مقدمه و هدف فعالیت‌های هدفمند آبخیزداری به‌عنوان یک راهکار جامع برای کاهش اثرات منفی سیلاب‌ها و مبارزه با تغییرات اقلیمی، نقش بسیار حیاتی در تامین امنیت آبی، بهبود معیشت و کیفیت زندگی جوامع دارند. در آینده‌ای نزدیک، این رویکردها می‌توانند به بهبود تاب‌آوری جوامع در برابر چالش‌های محیطی کمک کنند و توسعه پایدار را تسهیل سازند. همچنین، تغییر اقلیم و افزایش شدت و فراوانی سیلاب‌ها، به‌شکل مستقیم بر امنیت غذایی، بهداشت عمومی و توسعه اجتماعی تاثیرگذار است. برای کاهش اثرات این پدیده‌ها، به بررسی تغییرات آب و هوا و برنامه‌ریزی مناسب برای مدیریت آبخیزها و به‌کارگیری روش‌های سازگاری با اقلیم، نیاز است. و با تغذیه مناسب آب‌های زیرزمینی، سبب افزایش امنیت آبی و کشاورزی می‌‌شود. بهبود خدمات بوم‌سازگانی با انجام فعالیت‌های آبخیزداری، از یک سو، سبب تامین منابع آب و محیط ‌زیست سالم می‌شود و از سوی دیگر، توسعه پایدار اقتصادی و معیشتی جوامع محلی را نیز بهبود می‌بخشد. همچنین آبخیزداری نقش مهمی در مدیریت منابع آب‌ و خاک دارد و در توسعه پایدار روستایی بسیار موثر است و ارزیابی اثرات آن ضروری است. این پژوهش، با هدف بررسی اثرات اجتماعی- اقتصادی و زیست‌محیطی طرح آبخیزداری امام‌زاده جعفر از دیدگاه روستاییان بهره‌دار، انجام‌ شد.مواد و روش هاجامعه آماری این پژوهش کشاورزان و دامداران روستاهای ناصرآباد، امام‌زاده جعفر و مهاجرین شهرستان گچساران (در مجموع 120 نفر) بودند. بر اساس جدول کرجسی و مورگان، تعداد نمونه مناسب برای بررسی این جمعیت 90 نفر است که با شیوه نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. برای تجزیه ‌و تحلیل اطلاعات از نرم‌افزار spss استفاده شد. آلفای عامل‌های اجتماعی 86، عامل‌های اقتصادی 87 و عامل‌های زیست‌محیطی 80 بود. اجزای پرسش‌نامه متشکل از ویژگی‌های فردی، گویه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بود. همچنین، پرسش‌نامه در طیف لیکرت پنج‌ قسمتی (1= بسیار‌کم، 2= کم، 3= متوسط، 4=زیاد و 5= بسیار‌زیاد) تنظیم شد. به‏منظور تجزیه ‌و تحلیل داده‌ها از روش‌های توصیفی و استنباطی استفاده شد. در روش توصیفی بعد از محاسبه میانگین و انحراف معیار، ضریب تغییرات به‌دست آمد و گویه‌های هر عامل بر اساس ضریب تغییرات اولویت‌بندی شد. سپس، از ضریب همبستگی برای تعیین رابطه‌ها، از آزمون تعقیبی برای تفسیر معناداری تفاوت میانگین میان گروه ها و از تحلیل خوشه‌ای برای گروه‌بندی استفاده شد.نتایج و بحثبر اساس نتایج آزمون تعقیبی از دیدگاه زیست‌محیطی تفاوت میان روستاهای مهاجرین و ناصرآباد معنادار نبود؛ اما تفاوت میان امام‌زاده جعفر و ناصرآباد و همچنین تفاوت میان امام‌زاده جعفر و مهاجرین، در سطح یک درصد معنادار بود. در تحلیل عامل‌های اجتماعی نیز، تفاوت میان مهاجرین و ناصرآباد معنادار نبود، اما تفاوت میان امام‌زاده جعفر با هر دو روستای دیگر در سطح 0/99 معنادار بود. از دیدگاه اقتصادی، تفاوت میان روستاهای مهاجرین و ناصرآباد و تفاوت میان امام‌زاده جعفر و مهاجرین معنادار نبود، ولی تفاوت میان امام‌زاده جعفر و ناصرآباد در سطح یک درصد معنادار بود. سرانجام، ضریب همبستگی میان سطح زیر کشت و عامل‌های اقتصادی 0/39 به‌دست آمد که بیانگر رابطه معنادار اما نسبتاً ضعیف بود.نتیجه‌گیری و پیشنهادهابر اساس نتایج آزمون تعقیبی، وضعیت روستای امام‌زاده جعفر از دیدگاه زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی در مقایسه با دو روستای دیگر بهتر بود. همچنین، وضعیت روستای ناصرآباد نیز از همه دیدگاه‌ها در مقایسه با روستای مهاجرین بهتر بود. نتایج تحلیل خوشه‌بندی نشان داد که وضعیت روستای امام‌زاده جعفر از همه دیدگاه‌ها از دو روستای دیگر بهتر بود. همچنین، بهترین وضعیت زیست محیطی مربوط به روستای امام‌زاده جعفر و مهاجرین بود. یکی از مهم‌ترین مسائل موجود در هر طرح آبخیزداری اثرات زیست‌محیطی آن است و باید به آن توجه شود. بر پایه نتایج این پژوهش، طرح آبخیزداری امام‌زاده جعفر از دیدگاه توجه به مسائل زیست محیطی موفق بوده است. ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود، در مراحل مختلف پژوهش و اجرای طرح‌های آبخیزداری به دیدگاه‌ها و درخواست‌های منطقی آبخیزنشینان اهمیت‌داده شود تا بتوان در اجرای طرح از دیدگاه جوامع محلی استفاده کرد. همچنین، پیشنهاد می‌شود به‌دنبال افزایش گردشگر پس از اجرای طرح، بودجه لازم برای گسترش یا بهبود زیرساخت‌های ارتباطی و رفاهی منطقه افزایش یابد.

socio-economic and environmental impacts assessment of the watershed plan of the imamzadeh jafar plain in the gachsaran county

introduction and goal the targeted watershed management activities serve as a comprehensive solution to reduce the negative impacts of floods and combat climate change, play a vital role in ensuring water security, improving livelihoods and the quality of life of communities. in the near future, these approaches can help improve the resilience of communities to environmental challenges and facilitate sustainable development. also, climate change and increase in the intensity and frequency of floods directly affect food security, public health and social development. to reduce the impacts of these phenomena, it is necessary to study climate change and plan appropriately for watershed management and apply climate adaptation methods. and with proper groundwater recharge, it increases water security and agriculture. improving ecosystem services through watershed management activities, on the one hand, ensures water resources and a healthy environment, and on the other hand, improves the sustainable economic and livelihood development of local communities. additionally, watershed management plays an important role in the management of water and soil resources and is very effective in sustainable rural development, and assessing its effects is essential. this study was conducted to investigate the socio-economic and environmental effects of the imamzadeh-jafar watershed management project from the perspective of the beneficiary villagers. the present research is applied in purpose, field-based in terms of variable control, and descriptive-analytical in nature. materials and methodsdata collection was conducted through a survey and a questionnaire was used to gather data. the statistical population of the study included farmers and ranchers from the villages of naserabad, mohajerin, and imamzadeh jafar in gachsaran county, totaling 120 individuals. according to the krejcie and morgan table, a suitable sample size for this population is 90 people, chosen through simple random sampling. the data was analyzed using spss software. the cronbach’s alpha for social factors was 0.86, for economic factors was 0.87, and for environmental factors was 0.80. the components of the questionnaire consisted of personal characteristics, as well as economic, social, and environmental indicators. additionally, the questionnaire was structured using a five-point likert scale (1 = very low, 2 = low, 3 = moderate, 4 = high, and 5 = very high). to analyze the data, both descriptive and inferential methods were employed. in the descriptive method, after calculating the mean and standard deviation, the coefficient of variation was obtained, and the indicators for each factor were prioritized based on the coefficient of variation. then, the correlation coefficient was used to determine relationships, a post-hoc test was employed to interpret the significance of mean differences among groups, and cluster analysis was utilized for grouping.results and discussionaccording to the results of the follow-up test, there is no significant environmental difference between the villages of mohajerin and naserabad; but between imamzadeh-jaafar and naserabad, as well as imamzadeh-jaafar and mohajerin, a significant difference is observed at the level of one percent. in the analysis of social factors, there is no significant difference between the immigrants and naserabad, but between imamzadeh-jaafar and both villages, a significant difference can be seen at the level of 0.99%. from the economic point of view, there is no significant difference between the villages of mohajerin and nasirabad, and between imamzadeh-jaafar and mohajerin, but there is a significant difference between imamzadeh-jaafar and naserabad at the level of one%. finally, the correlation coefficient between cultivated area and economic factors is 0.39, which shows a significant but relatively weak relationship.conclusion and suggestionsgiven the results from the follow-up tests (dependent) and (tamhane), imamzadeh jafar village is in a better environmental, social, and economic condition compared to the other two villages. additionally, the status of naserabad village was also better in all perspectives compared to mohajerin village. cluster analysis results indicate that overall, imamzadeh jafar village is better across all dimensions compared to the other two villages. also, from an environmental perspective, imamzadeh jafar and mohajerin have the best conditions. one of the most important aspects that any watershed management project should consider is its environmental impacts. as shown by the results of this study, the imamzadeh jafar watershed management project has been successful in addressing environmental issues. it is recommended that during various stages of planning and implementing watershed projects, the logical opinions and requests of watershed residents should be considered, and local community inputs should be used. also, considering the increase in tourism following the project’s implementation, necessary funds for expanding or improving the region’s connectivity and amenities infrastructure should be increased.