علت‌های گسترش فرسایش خندقی و خسارت های ناشی از آن در ایران

مقدمه و هدفیکی از انواع فرسایش آبی که باعث ایجاد فرسایش و رسوب در آبخیزها می شود و خسارت های زیادی به زمین‌های کشاورزی، مرتعی و تاسیسات زیر بنایی وارد می کند، فرسایش خندقی است. مدیران زمین با شناسایی علت‌های موثر بر فرسایش خندقی می‌توانند با در نظر گرفتن و رعایت عامل‌های موثر مدیریتی، از گسترش خندق ها جلوگیری کنند. این پژوهش با هدف بررسی فرسایش خندقی در استان های کشور، شناسایی عامل‌های موثر بر گسترش فرسایش خندقی، به‌دست آوردن مساحت مناطق تحت تاثیر فرسایش خندقی و برآورد خسارت های ناشی از آن، انجام شد. افزون بر این، اندازه گسترش خندق ها در قالب عامل‌های گوناگون طبقه‌بندی‌شده بررسی شد و خسارت ناشی از آنها در ایران ارزیابی شد.مواد و روش‌هادر این پژوهش، از نتایج طرح های پژوهشی که به‌شکل مستقیم و غیر مستقیم، گسترش فرسایش خندقی را بررسی کرده بودند، استفاده شد. ابتدا تعدادی از مهم ترین عامل‌های موثر بر فرسایش خندقی در آبخیزهای کشور، بررسی شد. سپس، کلیه عامل‌های طبقه‌بندی‌شده و رابطه آنها با مناطق تحت تاثیر فرسایش خندقی بررسی شد. در این پژوهش، با استفاده از روش دومارتن گسترده، اقلیم مناطق خندقی طبقه بندی شد و رابطه میان اقلیم های گوناگون و فراوانی خندق ها  بررسی و محاسبه شد. کاربری های قدیم و جدید در مناطق خندقی مقایسه شد و بافت خاک و دامنه تغییرات ذرات خاک، تغییرات شوری خاک، تغییرات مواد آلی، تغییرات نسبت جذبی سدیم (sar) در مناطق خندقی، شیب، جاده سازی و شخم در جهت شیب به‌عنوان برخی از مهم ترین عامل‌های تاثیرگذار در گسترش فرسایش خندقی بررسی شدند. سرانجام، اندازه مساحت فرسایش خندقی رخ‌داده همراه نوع و اندازه خسارت بر اساس قیمت روز برای استان ها برآورد شد. نتایج و بحثنتایج بررسی رابطه میان اقلیم های گوناگون و فراوانی خندق ها نشان داد که 32% خندق‌ها در اقلیم نیمه‌خشک، 17% در اقلیم خشک، 14% در اقلیم خشک و بیابانی گرم، 14% در اقلیم خشک و بیابانی معتدل، 9% در اقلیم مدیترانه‌ای، %5 در اقلیم نیمه‌مرطوب، 4% در هر کدام از اقلیم های مرطوب و خشک بیابانی سرد و 1% در اقلیم خیلی‌مرطوب، رخ داده اند. مقایسه کاربری های قدیم و جدید در مناطق خندقی نشان داد که 55% از خندق ها در اثر تغییر کاربری مرتع به زراعت دیم رخ داده اند. بافت های سیلت‌لوم، لوم و لوم‌شنی به ترتیب با 26، 23 و 20% فراوانی به عنوان بافت غالب خاک در خندق ها شناسایی شد و 14% از مناطق بررسی‌شده از نظر شوری محدودیت خیلی‌شدید داشتند. اندازه ماده آلی در مناطق پژوهش‌شده از 0/020 تا 2/9 % متغیر بود. ماده آلی 94% از مناطق خندقی کمتر از 2% بود و ماده آلی حدود 6% از مناطق نیز از 2 تا 9/2% متغیر بود. نتایج بررسی نسبت جذبی سدیم نشان داد که نسبت جذبی سدیم %24 از مناطق خندقی بیشتر از 15 بود. شیب 70% از مناطق خندقی کمتر از 12% بود و 16% از مناطق خندقی در طبقه شیب 12 تا 25% و 14% از مناطق خندقی نیز در شیب بیشتر از 25% بودند. در 38% از مناطق خندقی جاده‌سازی و در 27% از آن شخم در جهت شیب به‌عنوان عامل‌های موثر بر فرسایش خندقی شناخته شدند.نتیجه‌گیری و پیشنهادهابر اساس نتایج این پژوهش، بیشترین فراوانی خندق ها در اقلیم نیمه خشک، زراعت دیم، مربوط به خاک هایی با بافت سیلت لوم بود. همچنین، خندق ها در مناطقی که محدودیت خیلی شدید از دیدگاه شوری، ماده آلی بسیار کم، نسبت جذبی سدیم زیاد بود، گسترش یافته‌اند. در مناطقی نیز جاده‌سازی و شخم در جهت شیب به‌عنوان عامل‌های موثر بر فرسایش خندقی شناخته شد. بر اساس نتایج این پژوهش خسارت ناشی از گسترش خندق های ایران حدود 700 میلیارد تومان محاسبه شد. همچنین، به‌دلیل آغاز یک دوره خشک‌سالی درازمدت، پیشنهاد می‌شود از طرح های حفاظتی (زیستی) و در برخی شرایط تلفیقی (زیستی و سازه‌ای) برای کاهش گسترش خندق های ایران استفاده شود. در مناطقی که عملیات نادرست کشاورزی موجب گسترش خندق ها شده است، به کشاورزان، به‌ویژه در زمینه شخم صحیح آموزش داده شود. همچنین، در مناطق مطالعه‌شده تغییر کاربری زمین مهم ترین عامل انسانی موثر در رخداد فرسایش خندقی شناخته شد. ازاین‌رو، پیشنهاد می شود از تغییرات کاربری زمین اجتناب شود.

causes of gully erosion and damages caused by it in iran

introduction and goalone of the types of water erosion that causes erosion and sediment in watersheds and causes a lot of damage to agricultural lands, range lands and infrastructure is gully erosion. by identifying the causes of gully erosion, land managers can prevent the expansion of gullies by considering and observing effective management factors. this research was conducted with the aim of examining gully erosion in the provinces of the country, identifying the factors influencing the expansion of gully erosion, determining the area affected by gully erosion, and estimating the damages resulting from it. in addition, the extent of the expansion of gullies in the classes of different factors and the damage caused by gullies in iran were investigatedmaterials and methodsthe materials used in this research are research projects that directly and indirectly focus on the expansion of gully erosion. initially, several of the most important factors influencing gully erosion in the watersheds of the country were examined. then, all classified factors and their relationships with areas affected by gully erosion were analyzed. in this research, the climates of gully-affected areas were classified using the extensive dummartin method, and the relationship between different climates and the frequency of gullies was examined and calculated. comparison of old and new land uses in gully areas, soil texture and range of soil particle changes, ec changes, organic matter changes, sar changes in gully areas, slope, road construction, and plowing in the slope direction as some of the most important. the effective factors were investigated in the expansion of gully erosion. finally, the area of ​​gully erosion occurred along with the type of damage and the estimated amount of damage has been estimated based on daily prices for the provinces. results and discussionthe results of the analysis of the relationship between different climates and the frequency of gullies indicated that 32% of gullies are in semi-arid climates, 17% in dry climates, 14% in dry and hot desert climates, 14% in dry and temperate desert climates, and 9% in mediterranean climates, 5% occurred in semi-humid climates, 4% in humid and dry cold desert climates respectively, and 1% in very humid climates. the comparison of old and new land uses in gully areas showed that 55 %of the gullies were created as a result of changing the land use of rangeland to dry farming agriculture. silt loam, loam, and sandy loam are the dominant soil textures in gullies with 26, 23, and 20%, respectively. 14% of the studied areas have very severe restrictions in terms of salinity. the amount of organic matter in the studied areas varies from 0.02 to 2.9%. the organic matter of 94% of the gully areas was less than 2%, and the organic matter of about 6% of the areas varied from 2 to 2.9%. the results of the sodium absorption ratio study showed that the sodium absorption ratio of 24% of the gully areas was greater than 15. the slope of 70% of the gully areas was less than 12%, 16% of the gully areas were in the slope class of 12 to 25%, and 14% of the gully areas were in the slope class of more than 25%. in 38% of the gully areas, road construction and in 27% of them, plowing in the direction of the slope were identified as factors affecting gully erosion.conclusion and suggestions based on the results of this research, the highest frequencies of gullies were observed in semi-arid climates rain fed agriculture and the soils with silty loam texture. additionally, gullies have expanded in areas with very severe salinity limitations, very low organic matter, and high sodium absorption ratios. in some areas, road construction and plowing in the direction of the slope are also known as effective factors in gully erosion.based on the results of this research, the damage caused by the expansion of iranian gully was calculated to be about 700 billion tomans. also, due to the onset of a long-term drought period, it is suggested that conservation plans (biological) and in some cases combined (biological and structural) be used to reduce the expansion of iranian gullies. also, in areas where improper agricultural practices have led to the expansion of gullies, farmers should be educated, particularly in the area of proper plowing techniques. additionally, in the studied areas, land use change was identified as the most significant human factor affecting the occurrence of gully erosion. therefore, it is recommended to avoid land use changes.