ارزیابی و تحلیل تاب‌آوری محلات 29 گانه‌ی منطقه پنج تهران در برابر بحران‌های محیط زیستی بر مبنای رویکرد اکوسیستمی

مقدمهکلان‌شهر تهران، پایتخت سیاسی ایران، با جمعیتی بالغ بر 8 میلیون نفر و تراکم جمعیتی 12,200 نفر در هر کیلومتر مربع، در مساحتی حدود 751 کیلومتر مربع و در دامنه‌ی ارتفاعی 900 تا 1800 متر در کوهپایه‌ی جنوبی البرز واقع شده است. این تراکم بالای جمعیت، به همراه قرارگیری در معرض انواع بحران‌های محیط‌زیستی، مدیریت بحران در این شهر را به امری پیچیده و چالش‌برانگیز تبدیل کرده است. بحران‌هایی نظیر زمین‌لرزه، سیلاب، آتش‌سوزی، آلودگی آب و هوا و فرونشست زمین، آسیب‌پذیری محیطی شهر تهران را تشدید نموده و به تبع آن، تهدیدهای جدی را برای امنیت و آسایش شهروندان، به ویژه در مناطق آسیب‌پذیرتر مانند منطقه 5، ایجاد کرده است. با درک و شناخت دقیق ابعاد آسیب‌پذیری منطقه 5 تهران در برابر بحران‌های محیط‌زیستی، می‌توان راهکارهای مدیریتی موثرتری را برای کاهش آسیب‌پذیری و ریسک، و در مقابل، افزایش تاب‌آوری شهری تدوین نمود. بر همین اساس، هدف اصلی این مطالعه، ارزیابی سطح تاب‌آوری شهری منطقه 5 تهران در برابر بحران‌های محیط‌زیستی است. هدف دیگر این پژوهش، شناسایی محلات ضعیف و ناکارآمد در برابر این بحران‌ها است تا در مراحل بعدی، بتوان راهکارهای عملی و مبتنی بر شواهد را برای رفع این نقاط ضعف و بهبود وضعیت تاب‌آوری محلات ارائه نمود. این بررسی به درک بهتر از چالش‌های پیش رو کمک کرده و امکان برنامه‌ریزی هدفمند و تخصیص منابع بهینه را فراهم می‌سازد.مواد و روش هامحدوده مورد مطالعه در این پژوهش، منطقه 5 شهرداری تهران است که به دلیل ویژگی‌های خاص خود، از جمله قرارگیری در معرض مخاطرات گوناگون محیط‌زیستی، به عنوان نمونه‌ای مناسب برای ارزیابی تاب‌آوری شهری انتخاب شده است. برای ارزیابی سطح تاب‌آوری شهری در برابر بحران‌های محیط‌زیستی شامل زمین‌لرزه، سیل، فرونشست‌ها و آتش‌سوزی، از روشی ترکیبی استفاده شده است. در این راستا، اطلاعات مورد نیاز از طریق مصاحبه با کارشناسان شهری و برنامه‌ریزان محیط‌زیست، مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی اسناد و مدارک موجود، و همچنین مشاهدات میدانی جمع‌آوری و تهیه گردید. در این پژوهش، پارامترهایی که نشان‌دهنده سطح تاب‌آوری شهری هستند، به منظور ارزیابی تاب آوری محلات در منطقه 5 تهران در برابر بحران های محیط زیستی، از معیارهای اجتماعی- اقتصادی، معیار کالبدی- ساختاری، معیار دسترسی ها و معیار فیزیکی و با 37 زیرمعیار استفاده گردید.برای هر یک از زیرمعیارها، یک لایه اطلاعاتی مجزا در محیط نرم‌افزار arcgis تهیه شد. سپس، برای فازی کردن (تبدیل مقادیر به بازه بین صفر و یک) هر نقشه (زیرمعیار)، از عملگرهای فازی مناسب استفاده گردید. برای تعیین وزن و اهمیت هر یک از معیارها و زیرمعیارها، از روش تحلیل شبکه (anp) استفاده شد که امکان در نظر گرفتن روابط متقابل بین معیارها را فراهم می‌سازد. لایه‌های هر معیار (زیرمعیارها) با استفاده از عملگرهای فازی بر روی هم قرار گرفته و تحلیل شدند. در نهایت، با استفاده از تکنیک تاپسیس (topsis)، محلات منطقه 5 رتبه‌بندی شده و با استفاده از روش خوشه‌بندی کلاسیک، به گروه‌های مختلف از نظر سطح تاب‌آوری طبقه‌بندی شدند.نتایج و بحثنتایج این مطالعه نشان داد که معیار اجتماعی- اقتصادی با درجه عضویت فازی 45/0، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده در سطح تاب‌آوری شهری منطقه 5 تهران است. عواملی نظیر استحکام منازل مسکونی و وجود یا عدم وجود سکونتگاه‌های غیررسمی (زاغه‌نشینی)، دسترسی به مراکز خدماتی ضروری (مانند مراکز بهداشتی، درمانی و آموزشی)، قرارگیری محلات در معرض خطر آب‌گرفتگی و نوع کاربری اراضی، بیشترین تاثیر را بر سطح تاب‌آوری شهری منطقه 5 تهران در برابر بحران‌های محیط‌زیستی دارند. از منظر توزیع فضایی و جغرافیایی، محله‌های شاهین، جنت‌آباد شمالی و المهدی که در نیمه شمالی منطقه واقع شده‌اند، به دلیل استحکام بالای منازل، عدم وجود سکونتگاه‌های غیررسمی، فاصله مناسب از مسیل‌ها و منابع آلودگی، وجود فضای باز کافی و دسترسی بهینه به مراکز خدمات‌رسانی، بیشترین سطح تاب‌آوری شهری را دارا هستند. در مقابل، محله‌های اکباتان، بیمه و کن، کمترین سطح تاب‌آوری شهری را نشان می‌دهند. همچنین رگرسیون حداقل مربعات نشان داد که عملگر جمع جبری فازی sum، بهترین عملکرد را در آشکارسازی تاب آوری محلات در برابر بحران های محیط زیستی دارد.نتیجه گیریمحلات جنوبی منطقه 5 تهران شامل اکباتان، بیمه، کن، آپادانا و ارم، به دلیل عواملی نظیر تراکم بالای جمعیت و ساختمان‌ها، قدمت بالای ساختمان‌ها و وجود سکونتگاه‌های غیررسمی، آلودگی محیط‌زیستی و سایر عوامل اجتماعی- اقتصادی، فیزیکی، زیرساختی و دسترسی محدود به مراکز خدمات‌رسانی، از سطح تاب‌آوری پایین‌تری برخوردار هستند. این امر بدان معناست که در مواقع بروز بحران‌های محیط‌زیستی، این محلات بیشترین آسیب و خسارت را متحمل خواهند شد. بنابراین، این مطالعه با شناسایی دقیق نقاط ضعف و آسیب‌پذیری‌های محلات مختلف منطقه 5، اطلاعات ارزشمندی را در اختیار مدیران شهری و تصمیم‌گیرندگان قرار می‌دهد. با اتخاذ تدابیر مناسب و رفع این نواقص شهری، می‌توان به طور قابل توجهی سطح تاب‌آوری محلات را افزایش داده و آمادگی شهر را برای مقابله با بحران‌های محیط‌زیستی بهبود بخشید. این امر مستلزم سرمایه‌گذاری در بهسازی زیرساخت‌ها، نوسازی بافت‌های فرسوده، ارتقای سطح آگاهی و آمادگی شهروندان، و تقویت سیستم‌های مدیریت بحران است.

evaluation and analysis of resilience of 29 neighborhoods in tehran’s district 5 against environmental crises based on ecosystem approach

introductionthe metropolitan city of tehran, as the political capital of iran, has a population exceeding 8 million and a population density of 12,200 individuals per square kilometer. spanning an area of approximately 751 square kilometers, tehran is situated at an elevation ranging from 900 to 1800 meters in the southern foothills of the alborz mountains. this high population density, coupled with exposure to various environmental hazards, has rendered crisis management in this city a complex and multifaceted challenge. environmental crises such as earthquakes, floods, fires, water and air pollution, and land subsidence have exacerbated tehran’s environmental vulnerability, posing substantial risks to urban security and public welfare, particularly in highly susceptible areas such as district 5. a comprehensive understanding of the dimensions of vulnerability in district 5 against environmental crises is imperative for devising effective management strategies aimed at mitigating vulnerability and risk while enhancing urban resilience. accordingly, the primary objective of this study is to assess the level of urban resilience in district 5 of tehran concerning environmental crises. additionally, this research seeks to identify structurally and functionally deficient neighborhoods in order to propose evidence-based and practical strategies for addressing these weaknesses and enhancing resilience. the findings of this study contribute to a deeper understanding of the challenges ahead and facilitate targeted planning and optimal resource allocation. materials and methodsthe study area comprises district 5 of tehran municipality, selected as a representative case due to its distinct characteristics, including its exposure to multiple environmental hazards. a mixed-method approach was employed to assess urban resilience against environmental crises, encompassing earthquakes, floods, subsidence, and fires. data were obtained through expert interviews with urban planners and environmental specialists, literature reviews, examination of relevant documents and records, and field observations. in this study, urban resilience indicators were employed to evaluate the resilience of neighborhoods in district 5 of tehran against environmental crises. the assessment was conducted based on four main criteria: socio-economic, physical-structural, accessibility, and environmental, incorporating 37 sub-criteria. each sub-criterion was mapped as a distinct data layer using arcgis software. subsequently, fuzzy logic operators were applied to standardize (fuzzify) the data by converting values into a range between zero and one. the analytical network process (anp) was employed to determine the relative weight and significance of each criterion and sub-criterion, enabling the consideration of interdependencies among them.the spatial layers corresponding to each criterion were integrated and analyzed using fuzzy logic operators. finally, the technique for order of preference by similarity to ideal solution (topsis) was utilized to rank the neighborhoods of district 5, and a classical clustering approach was applied to classify them based on their resilience levels. results and discussionthe results indicate that the socio-economic criterion, with a fuzzy membership degree of 0.45, is the most influential determinant of urban resilience in district 5 of tehran. factors such as the structural integrity of residential buildings, the presence or absence of informal settlements, accessibility to essential services (e.g., healthcare, educational institutions), exposure to flood-prone areas, and land-use classification significantly influence the resilience levels of this district. from a spatial perspective, neighborhoods such as shahin, northern jannat abad, and al-mahdi, located in the northern part of the district, demonstrate the highest levels of resilience. this resilience is attributed to factors such as robust building structures, the absence of informal settlements, sufficient distance from flood pathways and pollution sources, availability of open spaces, and optimal access to service centers. conversely, neighborhoods such as ekbatan, bimeh, and kan exhibit the lowest resilience levels, highlighting critical areas for intervention. the least squares regression indicated that the fuzzy algebraic sum operator (sum) demonstrated the best performance in detecting neighborhood resilience against environmental crises. conclusionthe southern neighborhoods of district 5, including ekbatan, bimeh, kan, apadana, and eram, exhibit lower resilience due to high population and building densities, the presence of aging infrastructure and informal settlements, environmental pollution, and socio-economic and infrastructural deficiencies, along with limited access to essential services. these findings underscore the heightened vulnerability of these neighborhoods to environmental crises, indicating their potential to sustain substantial damage and loss in the event of a disaster. this study provides critical insights by systematically identifying weaknesses and vulnerabilities within district 5, thereby equipping urban policymakers and decision-makers with essential data for informed decision-making. the adoption of targeted interventions, such as infrastructure enhancement, urban renewal, public awareness campaigns, and the reinforcement of crisis management systems, can significantly bolster resilience levels. future strategies should prioritize investment in upgrading infrastructure, retrofitting vulnerable urban fabrics, increasing public preparedness, and strengthening disaster management frameworks to enhance overall urban resilience.