اولویت‌بندی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی لایه‌های سطحی و زیرسطحی خاک برای مدیریت خاک‌های شورسدیمی بر اساس فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی فازی

سابقه و هدف: خاک به عنوان یکی از اجزای مهم محیط زیست و محل رشد، نمو و نگهداری گیاهان، بر کیفیت و عملکرد گیاهان و محیط زیست تاثیر می‌گذارد و با تغییر در ویژگی‌های خاک این موضوع تغییر خواهد کرد. بنابراین مطالعه و اولویت‌بندی ویژگی‌های خاک باید مورد توجه قرار گیرد. در مواقعی که نیاز به بررسی و اولویت‌بندی گزینه‌ای از بین گزینه‌های مختلف باشد، تعیین وزن‌های استاندارد برای انتخاب صحیح و دقیق ضروری است. یکی از روش‌های مناسبی که امکان تعیین وزن‌ها را فراهم می‌کند، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی است. با توجه به ماهیت مبهم پدیده‌ها و فرآیندهای مربوط به خاک، استفاده از سامانه‌های مبتنی بر قوانین فازی در حال توسعه است. با توجه به گستردگی خاک‌های شور و سدیمی در کشور و لزوم مدیریت صحیح آنها، اولویت‌بندی و یافتن مهم‌ترین ویژگی‌های خاک بسیار ضروری است. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف تعیین میزان تاثیر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی لایه‌های سطحی و زیرسطحی خاک‌های شور و سدیمی با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی انجام شد.مواد و روش‌ها: نمونه‌های خاک سطحی و عمقی شامل مجموعه‌ای از خاک‌های شور-سدیمی و نرمال واقع در 21 کیلومتری جنوب غربی شهرستان سروستان، استان فارس، در فواصل معین جمع‌آوری و ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی مهم آن‌ها اندازه‌گیری شد. به منظور اولویت‌بندی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد. برای تعیین تاثیرگذارترین ویژگی خاک، سه سطح شامل هدف مسئله، ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی خاک لایه سطحی و لایه زیرسطحی تعریف شد. پرسشنامه‌ها و مقایسه‌های زوجی توسط کارشناسان تکمیل شد. ابتدا بین معیارهای اصلی در رسیدن به هدف و مقایسه زیرمعیارهای هر معیار مقایسه انجام شد. سپس با وزن‌دهی به معیارها و زیرمعیارها و مقایسه درصد تاثیرگذاری هر یک، اهمیت ویژگی‌ها مشخص شد.یافته‌ها: حداقل و حداکثر میزان ناهماهنگی محاسبه‌شده با روش‌های ماتریس میانه و هندسی به ترتیب 0.013 و 0.099 بود. بنابراین مقایسه‌های انجام شده در این پژوهش از همسانی قابل‌قبولی برخوردار بودند. در بین تمامی معیارهای مورد مطالعه، ویژگی‌های شیمیایی لایه سطحی از نظر اهمیت در رتبه اول، ویژگی‌های فیزیکی لایه سطحی در رتبه دوم، ویژگی‌های شیمیایی لایه زیرسطحی رتبه سوم و ویژگی‌های فیزیکی لایه زیرسطحی در رتبه چهارم اولویت و اهمیت قرار گرفتند. از بین تمامی زیرمعیارها، بیشترین درصد تاثیر (18.97 درصد) مربوط به ماده آلی خاک و کمترین درصد (0.2 درصد) مربوط به سیلت بود.نتیجه‌گیری: به‌طور کلی نتایج نشان داد که بر اساس فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی به‌منظور مدیریت بهتر خاک‌های شور و سدیمی مورد مطالعه، اولویت با ویژگی‌های شیمیایی خاک به ویژه درصد مواد آلی است.

prioritization of surface and subsurface physicochemical characteristics for the management of saline-sodic soils based on the fuzzy analytic hierarchical process

background and objectives: soil، as one of the important components of the environment and a place for the growth، development، and maintenance of plants، affects its quality and performance، and this issue will change with changes in soil properties. therefore، their study and prioritization should be considered. when there is a need to review and prioritize an option among different options، it is necessary to determine standard weights to make a correct and accurate choice. one of the appropriate methods that allows the determination of weights is the analysis hierarchical process. due to the ambiguous nature of the phenomena and processes related to the soil، the use of systems based on fuzzy laws is developing. considering the extent of saline and sodic soils in the country and the need for their proper management، it is very necessary to prioritize and find the most important soil properties. therefore، the current research was carried out to determine the degree of influence of the physical and chemical properties of the surface and subsurface saline and sodic soils using the fuzzy analytical hierarchy process.materials and methods: surface and subsurface soil samples including a collection of saline-sodic and normal soils located 21 km southwest of sarvestan city، fars province، were collected regularly. their important physical and chemical properties were measured. to prioritize the physical and chemical properties of the soil، the fuzzy analysis hierarchy method was used. to determine the most influential soil characteristics، 3 levels were defined including the objective of the problem، the chemical and physical properties of the surface and subsurface soil. questionnaires and pairwise comparisons were completed by experts. first، comparisons were made between the main criteria in reaching the goal، and the comparison of the sub-criteria of each criterion. then، by weighting the criteria and sub-criteria and comparing the percentage of influence of each، the importance of the features was determined.results: the minimum and maximum inconsistency rates calculated by the median and geometric matrix methods were 0.013 and 0.099، respectively. therefore، the comparisons made in this research had an acceptable consistency. among all the criteria studied، surface chemical properties were ranked first in importance، surface physical properties were ranked second، subsurface chemical properties were ranked third، and subsurface physical properties were ranked fourth in priority and importance. among all the sub-criteria، the most important and influential percentage (18.97%) was related to soil organic matter، and the lowest percentage (0.2%) was obtained for silt.conclusion: the overall results showed that based on the fuzzy hierarchical analysis process; in order to better manage the studied saline and sodic soils، priority is given to the soil chemical properties، especially the percentage of organic matter.