بسترهای اجتماعی، فرهنگی-مذهبی و سیاسی حضور ایرانیان در مقام روحانیان پرستشگاه آرتمیس در افسوس

بر اساس روایات کلاسیک، از دورۀ اردشیر دوم هخامنشی تا یک قرن پس از سقوط هخامنشیان، خاندانی ایرانی، با نام مگابوزوس، تصدی مقام روحانیِ نئوکوروس را در پرستشگاه آرتمیس افسوس در اختیار داشته‌اند. مطالعۀ تطبیقی این روایات و شواهد باستان‌شناختی و کتیبه‌شناختی، اطلاعات مهمی دربارۀ بسترهای اجتماعی، فرهنگی-مذهبی و سیاسی این رویداد و تاثیرات آن در آناتولی و حوزۀ دریای اژه، در اختیار ما می‌گذارد. مطابق فرضیۀ این پژوهش، پس از تسخیر آناتولی توسط هخامنشیان، در نتیجۀ تعاملات فرهنگی-مذهبی ایرانیان مهاجر و بومیان آناتولی، نظام‌های آیینی تلفیقی در آناتولی، بخصوص حول محور خدابانوی آرتمیس افسوس که ویژگی‌های مشترک فراوانی با خدابانوی ایرانی آناهیتا داشت، شکل گرفت. لذا از دورۀ اردشیر دوم، همزمان با ارتقاء جایگاه آناهیتا در دربار شاه، آرتمیس افسوس نیز در دربار ساتراپ هخامنشی در لودیه و کاریه، از جایگاهی ویژه برخوردار گردید. بر اساس روایت‌های تاریخی و شواهد کتیبه‌شناختی، همزمان با این تحولات، خاندان‌های ایرانی، در مقام نئوکوروس پرستشگاه‌های کلیدی آرتمیس در آناتولی و حوزۀ دریای اژه قرار گرفتند. حضور آنها در این مقام، از یک سو این فرصت را در اختیار شاهنشاهی هخامنشی قرار ‌داد تا با جلب حمایت مذهبی بومیان آناتولی و حوزۀ دریای اژه، موقعیت سیاسی خود را در این قلمرو تثبیت کنند و از سوی دیگر به تغییراتی اساسی در نظام فرهنگی-مذهبی و باورهای آیینی این سرزمین انجامید.

the social, cultural-religious, and political contexts of the presence of iranians as priests of the temple of artemis in ephesus

according to classical accounts, from the reign of achaemenid artaxerxes ii until a century after the fall of the achaemenid empire, an iranian family, named megabyzus, held the position of neocoros at the temple of artemis in ephesus. a comparative study of these accounts alongside archaeological and epigraphic evidence provides crucial insights into the social, cultural-religious, and political contexts of this development and its impacts on anatolia and the aegean region. the hypothesis of this study suggests that after the achaemenid conquest of anatolia, the cultural-religious interactions between iranian settlers and native anatolians led to the emergence of syncretic religious systems, particularly centered around artemis of ephesus, who shared many characteristics with the iranian goddess anahita. therefore, from the reign of artaxerxes ii, coinciding with the elevation of anahita’s status at the royal court, artemis of ephesus gained special prominence at the achaemenid satrapal court in lydia and caria. historical narratives and epigraphic evidence indicate that, alongside these developments, iranian families assumed the position of neocoros at key artemis temples across anatolia and the aegean region. their involvement provided the achaemenid empire with an opportunity to secure the religious support of native anatolians and aegeans, thereby solidifying its political presence in the region, while also bringing about profound changes in the cultural-religious landscape and ritual beliefs of the area.