تطبیق دگرگونی نقش‌مایه‌ دیو در نگاره‌های خان آخر شاهنامه‌های قاجار با دوره‌های تیموری و صفوی

شاکله و ساختار داستان‌ها، قصه‌ها و اساطیر تابع قواعد و اصولی قراردادی است که تحت عنوان ساختارشناسی قصه‌های عامیانه بازشناسی می‌شود. به‌طوری‌که هرگونه تعدیل، دخالت دادن علایق شخصی و به کارگیری سبک‌های ادبی در نسخ اصلی روایات، مانع از آن نمی‌شود که ساختار قصه رو به نابودی گزارد. مطالعه حاضر، حاکی از وجود برخی تغییرات فرمی و مضمونی در نگارگری صحنه آخر از داستان رستم در شاهنامه‌های دوره قاجار است. یعنی، هنرمندان با فاصله‌گیری از متن اصلی، آثار خود را به قواعد ساختاری قصه‌های عامیانه نزدیک کرده‌اند. نگارندگان با هدف بررسی علل و زمینه‌های صورت بستن این تغییرات، خود را ملزم به پاسخ‌گویی این پرسش کرده‌اند که زمینه‌ها و انگیزه‌های گرایش هنرمندان به تغییر سبک‌های پیشین چه بوده‌است؟ این جستار، داستان رستم را در سه مرحله منبع شفاهی، متن ادبی و تمایل به دگردیسی قهرمان به ساختار اولیه عامیانه مطالعه و با بررسی توصیفی – تحلیلی 21 نگاره انتخابی به روش کیفی از دو دوره قاجار و پیش از آن با موضوع رستم و دیو سفید بدین نتیجه رسیده که هنرمند دوره قاجار در همگرایی با میل عمومی و پیروی از ناخودآگاه جمعی، دیو آخر داستان را گونه‌ای بازنمایانده که این موجود خیالی چهره و رفتاری زنانه نگاریده شده و در شخصیت معشوقه‌ای ظاهر شده که در خان چهارم داستان به او دریغ داشته شده‌است. این امر در نتیجه تمایل جمعی انسانی به شنودن وقایع برابر الگوهای ساختاری قصه‌های عامیانه، رغبت عمومی به روایت عامیانه از داستان به‌جای روایت ادبی و تصویرسازی منطبق با روحیات عامه در زمان خودشان صورت گرفته‌است.

a comparison of the transformation of the demon motif in the paintings of the last khan of the qajar shahnameh with the timurid and safavid periods

stories، tales، and myths follow a certain trajectory، which is called the structure of folktales. these stages are consistent with human psychology and the stages of evolution of human society throughout history. any adjustments، personal interests and literary styles have not prevented the structures of folk tales from being overshadowed or dying. knowing the causes of formal and conceptual changes in the shahnameh paintings of the qajar period with the subject of rostam and the white demon، is the main goal of the research in line with documentary studies. in the process of research، the authors had to ask themselves that، despite the stability in the form and concept of rostam and white denon paintings for hundreds of years، what context and motives have led the artists to adopt new methods. the authors of this essay studied the story of haft khan rostam in the shahnameh in three stages، the folk oral source، the literary text of the shahnameh، and the desire to see the hero in the same primary folk structure، and with a descriptive-analytical review with theoretical exploration، 21 selected images from the two qajar periods and before that with the subject of rostam and the white demon in a qualitative way، have come to the conclusion that the artist of the qajar period، in a favorable response to the public desire and following the collective unconscious، represented the last demon of the story in such a way that this imaginary creature has a face and feminine behavior has been accepted and she has been spared in the character of a lover. this has been done as a result of the human collective desire to hear events similar to the structural patterns of folk tales، the general tendency towards folk narration of stories and depictions in accordance with the popular sentiments of their time.