مطالعه تطبیقی ترکیب بندی عناصر بصری و تغییرات خوشنویسی کتیبه‌ها در سکه‌های ایلخانی و تیموری

یکی از مدارک مهم باستان ‌شناسی دورانِ ایلخانی و تیموری، سکه است. سکه در کنار مشخص کردن وضعیت اقتصادی، دارای نقوش و نوشته هایی به قلم‌ های گوناگون نیز هست که می توان اطلاعات زیادی را در زمینه های خط، زبان و وضعیت تاریخی این دو دوره در اختیار قرار دهد. علاوه بر داده های ارزشمند تاریخی و اجتماعی، از منظر هنری نیز می توان این آثار را مورد تحلیل قرار داد. مهمترین سوالات مطرح شده در این پژوهش این است که خطوط نوشتاری سکه  ها چه تحولات خوشنویسانه  ای داشته است؟ حسن ترکیب در سکه های ایلخانی و تیموری چگونه است؟ بر این اساس، به روش توصیفی و تطبیقی به تحلیل ترکیب بندی عناصر بصری و شناخت تغییرات خوشنویسی سکه ها، پرداخته شده است. در راستای نیل به نتایج موردنظر، پس از مطالعات کتابخانه‌ ای، نمونه های مورد مطالعه به شیوه هدفمند خوشه ای انتخاب شده است. بر این اساس، 20 سکه دوره ایلخانی و 15 نمونه از دوره تیموری، از موزه های اشمولین، دیوید، ملک و موزه شخصی کومش سمنان، مطالعه شده است. نمونه های این پژوهش، از منظر نوع قلم خوشنویسی و قاعده ترکیب در خوشنویسی شامل دو اصل کرسی و نسبت، مطالعه، تطبیق و دسته بندی شده است. بر پایه نتایج حاصله، بیشترین قلم های خوشنویسی مورد استفاده در دوره ایلخانی؛ کوفی و در دوره تیموری؛ اقلام سته است. در مورد کرسی و نسبت، می توان گفت بیشترین کرسی به کار رفته در نمونه های هر دو دوره، کرسی مستقیم سطربندی شده است. همچنین، نتایج بیانگر آن است که قاعده نسبت، در نمونه های ایلخانی، به طور تقریبی رعایت شده ولی در دوره تیموری، قاعده‌ مند است. تنوع به کارگیری قلم های خوشنویسی در دوره ایلخانی، متعلق به دوره غازان و در زمان تیموری، به دوره حکومت شاهرخ تعلق دارد.

a comparative study of composition of visual elements and calligraphy changes of inscriptions in ilkhanid and timurid coins

one of the principal archaeological documents of ilkhanids and timurids are the coins struck with various motifs and fonts. these coins have some information about calligraphy، language، and history. their study leads to a better identification of the history of these two eras. one of the principal archaeological documents of ilkhanids and timurids is the coins struck with various patterns and fonts. in addition to valuable historical and social data، these works decomposed from an artistic point of principal questions raised in this research are what is the composition of the visual elements of the coins? what were the changes in the calligraphy of the coins، and what were the possible reasons for these changes? based on this information، descriptive and comparative methods have been used to analyze the composition of visual elements and recognize the changes in the calligraphy of coins. after library studies، the studied samples have been selected in a purposeful cluster manner to achieve the desired results. based on this، 20 coins of the ilkhanid era and 15 samples of the timurid era from the ashmolean، david، malek، and kumesh semnan museums have been studied. the samples of this research have been adapted and categorized from the perspective of visual aspects and composition of calligraphy، calligraphy fonts، chair، and study ratio. based on the results، the most used calligraphy fonts in the ilkhanid era، kufi، and the timurid era are the aghlam sites. about the rules of calligraphy like seat and ratio، it can be said that the most used seat examples are the ilkhanid and timurid eras linear. also، the results state that the indicator of proportion in the ilkhani samples has been complied with. it is regular in the timurid era. the diversity used in calligraphy fonts in the ilkhanid era belongs to the ghazan، and the timurid era belongs to the shahrukh.