مجموعه‌های معماری ساخته شده بر اساس الگوی جلوخان در دوران تیموریان، شیبانیان و اشترخانیان ازبک (نمونه‌های موردی: سلطان سعادت، آنو و چهاربکر)

جلوخان به محوطه‌ای گشاده در مقابل سردر ابنیه  گفته‌ می‌شود که استفاده از آن از عهد صفوی تا دوره معاصر بسیار فراگیر بوده است. با وجود این، شکل‌گیری و تحول الگوی جلوخان را نمی‌توان تنها منحصر به این دوران زمانی دانست. شواهد و نمونه‌های برجای مانده از عهد تیموری، گویای حضور این الگو در معماری این دوره است. پیروی از الگوی جلوخان در ساخت مجموعه‌های معماری در منطقه ماوراءالنهر و خراسان بزرگ، پس از دوره تیموریان و در عصر شیبانیان و اشترخانیان نیز تداوم یافته که گویای اهمیت الگوی فوق در طراحی مجموعه‌های معماری در این منطقه جغرافیایی و این دوران تاریخی است. این پژوهش قصد دارد تا با بررسی نمونه‌های اولیه و همچنین دو نمونه شاخص متعلق به عصر تیموری (مجموعه سلطان‌سعادت و آنو) و یک نمونه متعلق به دوره شیبانیان (مجموعه چهاربکر) و همچنین نمونه‌های متاخر دیگر در این منطقه جغرافیایی، ریشه‌های شکل‌گیری این فرم از مجموعه‌سازی که در معماری ایران حضوری موثر داشته را تبیین نماید. سوالات اصلی که این پژوهش در پی پاسخ به آن بوده این است که، ریشه‌های شکل‌گیری مجموعه‌جلوخان‌دار در منطقه ماوراءالنهر و خراسان بزرگ در طول دوران تیموری و ازبکان شیبانی و اشترخانی چه بوده است؟ بر اساس تحولات مجموعه‌های جلوخان‌دار در سه عصر تیموریان، شیبانیان و اشترخانیان، این مجموعه‌ها را در چند دسته از لحاظ ساختار قرارگیری ابنیه می‌توان دسته‌بندی کرد؟ این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تاریخی انجام گرفته و نتایج آن گویای آن است که مجموعه‌های جلوخان‌دار را می‌توان به دو دسته اصلی جلوخان‌دار سبک قاش و سبک جفت از لحاظ نحوه استقرار ابنیه تقسیم کرد. ریشه‌های جلوخان‌های سبک قاش را می‌توان در  قاش‌سازی دو بنا که قدمتی طولانی در منطقه ماوراءالنهر داشته نسبت داد و ریشه جلوخان‌های جفت را نیز می‌توان حاصل عقب‌نشینی ابنیه از ردیف سایر بناها در کنار گذرها به منظور تقویت حس دعوت‌کنندگی دانست.

architectural complexes based on the pattern of jilukhan during the timurids, shaybanids, and ashtarkhanids (case studies: sultan soadat, anu, and charbakr)

jilukhan is an area that was placed in front of some buildings and its use has been very widespread from the safavid era to the contemporary period. despite this, the formation and evolution of the jilukhan model cannot be attributed only to this period. the evidence left from the timurid era shows the presence of this pattern in the architecture of this period. not only has this model been used in this period in the design of the entrance area of the building, but it has also been used in the arrangement of buildings in several complexes such as guri-mir, sultan soadat, and anu. it has continued to follow the model of jilukhan in the construction of architectural complexes, especially in the regions transoxiana and great khorasan, after the timurid period and in the shaybanid and ashtarkhanid eras, which shows the importance of this model in the design of architectural complexes in this geographical region and this time. this research aims to study the roots of the formation of this form of construction, which has had an effective presence in iranian architecture, by studying the early examples and also two representative examples belonging to the timurid era (sultan soadat and anu complexes) and one example belonging to the shaybanid period (charbakr complex) as well as other recent samples in this geographical area. the main questions that this research seeks to answer are, what were the origins of the formation of the jilukhan-shaped complexes in transoxiana and great khorasan during the timurid, shaybanid, and ashtarkhanid periods? and, in how many categories can these complexes be classified in terms of the position of the buildings relative to each other, based on the evolution of the jilukhan-shaped complexes in the three eras of the timurid and shaybanid and ashtarkhanid? this research has been carried out with an analytical-historical approach and its results show that it is possible to divide the jilukhan-shaped complexes into two main categories in the qash style (in front of each other) and in the joft style (pair with each other) in terms of the way the building is placed. it is possible to attribute the roots of qash-style jilukhans to the long history of the construction of two buildings that face each other in the transoxiana region, and it is also possible to know the origin of joft-style jilukhans in the retreat of the building from the row of other buildings from the side of the passages to strengthen the inviting state.