بررسی فعالیت‎های‎ اقتصادی تجارتخانه کوزه ‎کنانی و چالش‎ های آن در مشهد دوره پهلوی: از صادرات تا تولید صنعتی

حاج کاظم کوزه‎کنانی (متوفی 1316ش.) یکی از تجار ثروتمند و تاثیرگذار مشهد در دورۀ پهلوی اول بود. او پس از انقلاب 1917م. روسیه و تسلط بلشویک‎ها، از بخارا به مشهد مهاجرت کرد و توانست در سال‎های بحران اقتصادی ایران برخلاف بسیاری از تجار که ورشکست شدند، تجارتخانۀ پررونقی در مشهد تاسیس کند و شعبات متعددی از آن‎ را در داخل و خارج از ایران با مرکزیت مشهد دایر نماید. تجارتخانۀ کوزه‎کنانی در ردیف تجارتخانه‌های درجه‌اول خراسان در اوایل دوره پهلوی بود. پژوهش حاضر درصدد است به این سوالات پاسخ دهد که تجارتخانه کوزه‎کنانی در چه زمینه‎هایی فعالیت می‎کرد؟ کوزه‌کنانی چه راهکارهایی برای رونق اقتصادی تجارتخانه‎اش اندیشید؟ و مهم‌ترین چالش‎های تجارتخانه‎اش چه بود؟ تحقیق حاضر تلاش دارد با تکیه بر اسناد و نشریات به شیوه توصیفی-تحلیلی، وضعیت تجارتخانه کوزه‎کنانی را طی دو دهه بررسی کند. این پژوهش نشان داد کوزه‎کنانی در مشهد فعالیت‎های تجاری‎اش را توسعه داد و پس از مسافرت به اروپا و مطالعه، علاوه بر صادرات و واردات، به جنبه‎های تولیدی، کسب امتیازات انحصاری و وارد کردن کارخانه‎های جدید توجه کرد. او برای عملی کردن اهدافش به دنبال دریافت امتیاز انحصاری کارخانه روغن‎کشی، نخ‎ریسی، متقال‎بافی، کبریت‎سازی و سدسازی و حتی واردات گوسفند قره‎گل برای تولید پوست رفت و توانست کارخانه‎های پنبه‎پاک‎کنی، سیگارسازی، شکلات‎سازی، تعمیر اتومبیل و ریسمان‎بافی دایر کند. فعالیت‎های او در زمینه‎های مختلف با قوانین پیچیده اداری، سوء‎استفاده‎ها و اعمال نفوذ ماموران دولتی همراه شد که موانعی برای پیشرفت فعالیتش ایجاد ‎کردند. با وجود این، تجارتخانۀ کوزه‎کنانی در زمینه تولید شکلات، سیگار و پوست قره‎گل از پیشگامان اقتصادی بود ولی با مرگ وی، پسرانش به‌جای تولید، بیشتر به صادرات روی آوردند.

an analysis of the economic activities of the kouzeh-kanani trading house and its challenges in mashhad during the pahlavi era: from exports to industrial production

haj kazem kouzeh-kanani (died 1937) was one of the wealthiest and most influential merchants of mashhad during the early pahlavi era. after the 1917 russian revolution, he migrated from bukhara to mashhad. he successfully established a thriving trading house in mashhad. this research investigates the following questions: what were the primary business activities of the kouzeh-kanani trading house? what strategies did they employ to ensure their business's economic success and growth? and what were the major challenges and obstacles they faced during their operations? this study uses a descriptive-analytical approach, utilizing historical research methods and relying on primary and secondary sour. kouzeh-kanani sought to diversify his business interests by acquiring exclusive rights in various industries, including oil extraction, cotton spinning, carpet weaving, sulfur production, and dam construction. he also ventured into livestock breeding, importing karakul sheep for leather production. kouzeh-kanani's ventures across various industries were often hindered by complex administrative regulations, corruption, and undue government influence. the kouzeh-kanani trading house significantly contributed to the local economy, pioneering the production of chocolate, cigarettes, and karakul leather. however, following the untimely deaths of his sons, the business shifted its focus from manufacturing to exports.