بازخوانی نسبت منظر کوچه با رودخانۀ دز و تحولات آن در بافت تاریخی شهر- رودخانۀ دزفول(نمونه موردی: محور خیمه‌گاه، شهدا و لب خندق)

 کوچه در شهرهای سنتی ایرانی به‌مثابۀ پدیده‌‌ای منظرین ادراک می‌‌شود. در نتیجۀ توسعۀ شهری معاصر در بسیاری از شهرهای تاریخی ایرانی، کوچه و منظر آن دچار تحول شده است که همین امر ضرورت مطالعۀ کوچه به جهت بازشناسی ارزش‌‌ها و ویژگی‌‌های آن در بافت تاریخی شهرهای ایرانی را برجسته می‌کند. از همین رو، این پژوهش می‌‌کوشد به مطالعۀ کوچه در بافت تاریخی شهر دزفول بپردازد. دزفول یک شهر-رودخانۀ تاریخی ایرانی‌‌ در سرزمین خوزستان، در مجاورت رودخانۀ دز است. این پژوهش با درنظرگرفتن تعامل بین رودخانه و بافت شهری، این فرضیه را مطرح می‌‌کند که منظر کوچه در بافت تاریخی دزفول تحت‌تاثیر رودخانۀ دز بوده است؛ بااین‌حال، توسعۀ شهری معاصر، این منظر را دچار تحول و آسیب کرده است. در این راستا، این پژوهش با مطالعۀ کوچه در محور«لب خندق-شهدا- خیمه‌گاه» به این سوال پاسخ خواهد داد چه مولفه‌‌های کالبدی و معنایی را برای کوچه در پیوند با رودخانۀ دز می‌‌توان شناسایی کرد و این مولفه‌‌ها، در فرایند توسعۀ شهری به چه شکلی تحت‌تاثیر قرار گرفته‌‌اند. این پژوهش از نوع کیفی است و با استفاده از شیوۀ توصیفی-تحلیلی و تکیه‌بر روش‌‌های کتابخانه‌‌ای و مشاهدۀ میدانی در فرایند جمع‌آوری داده تلاش می‌‌کند به سوالات مطرح‌شده پاسخ دهد. یافته‌‌های این پژوهش ضمن تایید فرضیۀ مطالعه نشان می‌‌دهد که کوچه‌‌‌‌ در شهر دزفول ازنظر جهت‌گیری، شکل‌گیری و موقعیت مکانی متاثر از رودخانۀ دز بوده است؛  علاوه‌بر این، به‌واسطۀ رویدادهای آیینی و روایات مرتبط با رودخانه، کوچه از نظر معنایی نیز تحت‌تاثیر رودخانۀ دز قرار دارد. همچنین یافته‌‌ها در ادامه نشان داد که توسعۀ شهری معاصر در بافت تاریخی دزفول از دورۀپهلوی تا کنون، به‌واسطۀ اقداماتی از قبیل خیابان‌‌‌‌کشی و همچنین تعریض، کوچه‌‌ و منظر آن را دست‌‌خوش تحول کرده است.

investigating the relationship between the alley (kūcheh) landscape and the dez river, and its transformation in the historical fabric of the city-river of dezful(a case study of the axis of lab-e-khandaq-shohada-khimeh gah)

alley (in persian “kūcheh”) in traditional iranian cities is perceived as a landscape phenomenon. contemporary urban development in many historical iranian cities has transformed this concept of the alley and its landscape. such changes underscore the significance of examining the alley to extricate its values and characteristics in the historical fabric of iranian cities. the present study attempts to investigate the alley in the historical fabric of dezful, a historical iranian river-city in khuzestan, situated in proximity to the dez river. focusing on the interactions between the river and the urban fabric, this study hypothesizes that the alley landscape in the historical fabric of dezful has been affected by the dez river; however, contemporary urban development has transformed and damaged this landscape. this research answers the question by scrutinizing the alley on the axis of lab-e-khandaq-shohada-khimeh gah: what physical and semantic components can be identified for the alley in connection with the dez river, and how have these components been affected in the urban development process? this is a qualitative study drawing upon a descriptive-analytical approach. for this purpose, the literature was extensively reviewed, and field observation was used to collect the data. the findings of this research support the hypothesis showing that the alley in dezful city has been influenced by the dez river in terms of orientation, formation, and location; however, in addition, due to ritual events and narratives related to the river, the alley is also influenced by the dez river in terms of semantics. the findings also showed that contemporary urban development in the historical fabric of dezful has transformed the alley and its landscape through measures such as alley car-oriented street construction and widening since the pahlavi period.