رویکردهای خوانش منظر شهری؛ مرور نظام‌‌مند بر توسعۀ مدل‌های مفهومی

 منظر شهری به‌عنوان پدیده‌ای چندبُعدی (هولوگرافیک)، از ترکیب همزمان مجموعۀ کالبدی شهر و فهم ناظر (شهروند) از آن پدید می‌‌آید. خوانش منظر تخصصی وابسته به دانش منظر است که فهمی کلی از شهر را طلب می‌‌کند. این پژوهش با مروری نظام‌مند، به بررسی رویکردهای گوناگون خوانش منظر شهری می‌پردازد و آن‌ها را در طیفی از جزءنگر تا کل‌نگر تحلیل می‌کند. رویکردهای جزءنگر بر مطالعۀ دقیق اجزای تشکیل‌دهندۀ شهر و ویژگی‌های عینی یا ذهنی فضا تاکید دارند، درحالی‌که رویکردهای جامع‌نگر به تحلیل ترکیبی ابعاد عینی و ذهنی می‌پردازند و سعی در ایجاد درکی یکپارچه از محیط شهری دارند؛ رویکردهای کل‌نگر اما در فهم منظر شهر به‌مثابۀ حیثیتی واحد، حاصل ادراک انسان از فضا هستند. هدف این پژوهش بررسی رویکردهای مختلف در خوانش منظر شهری شامل مراحل مختلفی از جستجو، انتخاب، تحلیل و ارزشیابی منابع علمی است. این پژوهش به روش کیفی با شناسایی منابع مرتبط، از پایگاه‌های علمی معتبر داخلی و بین‌المللی استفاده و در نهایت از طریق تحلیل محتوا، رویکرد آن‌‌ها نسبت به مفاهیم کلیدی و مدل‌های خوانش منظر شهری بررسی و طبقه‌بندی کرده‌ است. نتایج نشان می‌دهد که تکامل رویکردهای خوانش منظر شهری ارتباط مستقیمی با رشد دانش منظر داشته است و رویکردهای کل‌نگر، به‌ویژه با ترکیب روش‌‌های یکپارچه و سیستمی، کامل‌‌ترین چارچوب برای مطالعه این مفهوم ارائه می‌دهند. علاوه‌بر این، ارتباط میان رویکردها نشان‌دهندۀ ضرورت تحلیل چندبُعدی منظر شهری است. در نهایت، مطالعۀ منظر شهری به‌عنوان فرایندی چندلایه، نیازمند به‌کارگیری مدل‌ها و ابزارهای علمی دقیق است. ادغام روش‌های مختلف در چارچوبی کل‌نگر-سیستمی به شناختی معنادار، پایدار و در امتداد هویت شهر، کمک می‌کند که این امر لازمه هر نوع برنامه‌‌ریزی، مدیریت و مداخلۀ مکان‌‌مند در فضای شهر است.

urban landscape reading approaches: a systematic review of conceptual model development

the urban landscape, as a multidimensional (holographic) phenomenon, emerges from the simultaneous interaction of the city’s physical form and the observer’s (citizen’s) perception. professional reading of the landscape relies on landscape knowledge and requires a holistic understanding of the city. this study systematically reviews various approaches to reading the urban landscape, analyzing them along a spectrum from reductionist to holistic. reductionist approaches focus on the detailed examination of urban components and either the objective or subjective space features. in contrast, comprehensive approaches integrate both objective and subjective dimensions to achieve an integrated understanding of the urban environment. holistic approaches, however, perceive the urban landscape as a unified entity shaped by human spatial perception. the aim of this study is to investigate different approaches to reading urban landscapes through a systematic process of searching, selecting, analyzing, and evaluating scholarly sources. this study employed a qualitative methodology to identify relevant sources from reputable national and international academic databases. the approaches toward key concepts and models of urban landscape reading were categorized and evaluated through content analysis. findings reveal that the evolution of urban landscape reading approaches is closely linked to the advancement of landscape knowledge. holistic approaches, particularly those employing integrated methodologies, provide the most comprehensive frameworks for studying the urban landscape. furthermore, the interrelation of these approaches highlights the necessity of multidimensional analysis. ultimately, reading the urban landscape as a multilayered process requires the application of precise scientific models and tools. integrating various methods within a systemic and holistic framework contributes to a meaningful and enduring understanding aligned with the city’s identity, essential for effective planning, management, and place-based urban interventions.