تاریخ مفهومی و دوره‌بندی تاریخی؛ بررسی مفهوم «مردم» در تاریخ ایران تا عصر مشروطه

دوره‌بندی‌های متعارف تاریخ ایران، عمدتاً بر محور سلسله‌ها، دولت‌ها یا شاخص‌های دینی استوار بوده‌اند. با ورود گفتمان مدرنیته، مفاهیمی چون «باستان»، «جدید» و «معاصر» نیز که عموماً بر روایت‌های اروپامحور تکیه دارند به این عرصه وارد شدند. این مقاله در پی ارائه «مبنایی دیگر» برای دوره‌بندی تاریخ ایران است که بر «نظریه و روش تاریخ مفهومی» راینهارت کوزلک استوار گردیده است. از نگاه کوزلک، غایت روش تاریخ مفهومی، امکان‌سنجی «دوره‌بندی تاریخی» بر پایه تحولات معنایی مفاهیم بنیادین است. پرسش محوری این پژوهش آن است که تاریخ مفهومی چگونه قابلیت دوره‌بندی تاریخی را فراهم می‌سازد و چگونه می‌توان با تکیه بر مفهوم «مردم»، الگویی دوره‌ای از تاریخ ایران را نمایان ساخت؟ برای نمایش کارآمدی این روش، مفهوم «مردم» به‌عنوان محوری‌ترین رکن در مناسبات اجتماعی تاریخ ایران بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیر تحول مفهومی «مردم» و تقابل آن با مفهوم «رعیت»، بازتابی ژرف از بستر اجتماعی سیاسی هر دوره است. همچنین، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که در آستانه تحولات عصر مشروطه، مفهوم مدرن «شهروند» از منظر واژگانی غایب است، اما فهمی ناقص از آن در قالب مفاهیم پیشامدرنی مانند «مردم»، «ملت» و حتی «رعیت» متجلی می‌شود. این امر حاکی از گسستی معناشناختی است که در آن «افق انتظار» مشروطه‌خواهان از «فضای تجربه» مفهومی ایشان پیشی گرفته و به چالشی بنیادین در شکل‌گیری گفتمان سیاسی مدرن در ایران تبدیل شده است.

in conceptual history and historical periodization: examining the concept of the people in iranian history up to the constitutional revolution

conventional periodizations of iranian history have predominantly been based on dynasties, governments, or religious markers. with the advent of modernity discourse, concepts such as ancient, new, and contemporary – which generallyrely on eurocentric narratives – have also entered this field. this article seeks topropose an alternative foundation for the periodization of iranian history,grounded in reinhart koselleck's theory and method of conceptual history.from koselleck's perspective, the ultimate aim of conceptual history is to assess thepossibility of historical periodization based on shifts in the meanings offundamental concepts. the central question of this research is: how does conceptualhistory enable historical periodization, and how can one, by relying on the conceptof the people (mardom), reveal a period-based model of iranian history? todemonstrate the efficacy of this method, the concept of the people is examined asthe most pivotal element in the social relations of iranian history. the findingsindicate that the conceptual evolution of the people and its contrast with theconcept of subject (ra'iyat) profoundly reflect the socio-political context of eachera. furthermore, the present study shows that on the threshold of the constitutionalrevolution, although the modern concept of citizen is absent in lexical terms, anunderstanding of it is manifested through pre-modern concepts such as the people(mardom), nation (mellat), and even subject (ra'iyat). this signifies a semanticrupture in which the horizon of expectation of the constitutionalists had surpassedtheir conceptual space of experience, becoming a fundamental challenge in theformation of modern political discourse in iran.