پیشگامی طبقات ناصری در کاربرد مفهوم «ایران‌زمین»

درباره‌ کاربرد و اطلاق مفهوم «ایران‌زمین» در دوره‌ پس از تسلط مغول، کهن‌ترین منبع تاریخی، نظام التواریخ بیضاوی (تالیف 674 ق) معرفی شده است. این در حالی است که پیش‌تر و در بیرون از قلمرو مغولان، منهاج سراج جوزجانی در طبقات ناصری (حدود 655-658 ق) این مفهوم را به شیوه‌ای آگاهانه و معنادار در روایت تاریخی خود به‌کاربرده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف نشان دادن اهمیت و دلالت‌های معنایی «ایران‌زمین» در تاریخ‌نگاری جوزجانی و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش اصلی است: اهمیت تاریخی کاربرد اصطلاح «ایران» در طبقات ناصری چیست؟ همچنین فرضیه‌ مقاله چنین است که با توجه به نگارشِ این اثر در جغرافیایی بیرون از سرزمین‌های تسخیر شده‌ مغول و نیز اظهارنظر مولف درباره‌ مفاهیمی چون «دارالاسلام» و «دارالکفر»، روایت او از تحولات این عصر و کاربرد مفهوم «ایران‌زمین» به‌جای «دارالاسلام» هوشمندانه به‌کاررفته و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. دستاورد پژوهش، ضمن تاکید بر اهمیت معناشناختی این مفهوم در روایت منهاج سراج، نشان می‌دهد که کاربرد گسترده و متنوع «ایران» و ترکیب‌هایی چون «ایران‌زمین» برای اشاره به دودمان‌های ایرانی در دوره‌های پس از اسلام و نیز دوره معاصر نویسنده، رویکردی تازه و پیشگامانه نویسنده در به‌کارگیری مفهوم یادشده در تاریخ‌نگاری این دوره به شمار می‌رود.

the pioneering use of the concept of 'irān-zamīn' in the ṭabaqāt-i nāṣirī

the oldest source for the concept of “irān-zamīn” post-mongol conquest is often cited as bayḍāwī's niẓām al-tawārīkh (674 ah). however, earlier, minhāj-i sirāj jūzjānī used this term consciously in his ṭabaqāt-i nāṣirī (c. 655-658 ah), composed outside mongol rule. this descriptive-analytical study examines thesemantic significance of “irān-zamīn” in jūzjānī's historiography, asking: what is thehistorical importance of his use of “iran”? it hypothesizes that, written beyondconquered lands and employing concepts like dār al-islām and dār al-kufr, hisnarrative deliberately uses irān-zamīn instead of dār al-islām, granting it specialsignificance. the findings emphasize the term's semantic importance, demonstratingthat jūzjānī's broad application of “iran” and “irān-zamīn” for post-islamic andcontemporary iranian dynasties represents a novel, pioneering approach in theperiod's historiography.