بازیابی و بازسازی سفارت‌نامۀ میرزا تقی‌‌خان وزیرنظام؛ پژوهشی سندشناختی بر پایۀ اسناد نویافته

ایران و عثمانی بعد از چند سده روابط پرفرازونشیب که توام با جنگ‌وصلح بود، سرانجام دو عهدنامۀ مهم در دورۀ قاجار منعقد کردند: معاهدۀ اولِ ارزنه‌الروم (1238ق) و معاهدۀ دومِ ارزنه‌الروم (1263ق). عهدنامۀ دوم با وساطت روس و انگلیس، بعد از چهار سال مذاکره به امضا رسید. نمایندگان هر چهار دولت با ارسال اسناد، گزارش‌ها و صورت‌مجالس مذاکرات، دولت‌های خود را در جریان روند مذاکرات قرار می‌دادند. انوری افندی، نمایندۀ عثمانی با تدوین سفارت‌نامۀ ایران مجموعۀ اسناد و صورت‌مجالس را به‌صورت کتابی مستقل در اختیار بابعالی گذاشت، اما از نمایندۀ ایران، میرزا تقی‌خان، سفارت‌نامه‌ای در دست نیست. آیا می‌‌توان احتمال داد که وی در پایان سفارتِ چهار‌ساله، سفارت‌نامه‌‌ای از خود به‌جا نگذاشته باشد؟ جُستار حاضر با روش سندشناختی و رویکرد توصیفی‌تحلیلی می‌کوشد ضمن تبیین این مسئله، با استناد به اسناد نویافته به این پرسش پاسخ دهد. بنابه یافته‌های پژوهش، باتوجه‌به دغدغه‌‌هایی که میرزاتقی‌‌خان نسبت ‌به ثبت و ضبط دقیق اسنادِ مذاکرات داشت و بارها در نامه‌‌ها و گزارش‌های خود به آن اشاره کرده است، می‌توان گفت که وی در پایان ماموریت چهار‌ساله، سفارت‌نامۀ دوران سفارت خود را تدوین کرده است.

retrieval and reconstruction of mirza taqi khan vazirnezam’s the book of embassy (sefāratnāme): a document analysis research based on newly discovered documents

after several centuries of tumultuous relations marked by war and peace, iran and the ottoman empire finally concluded two important treaties during the qajar period: the first treaty of erzurum (1238/1823) and the second treaty of erzurum (1263/1847). the second treaty, which was mediated by russia and england, was signed after four years of negotiations. the representatives of all four governments kept their respective administrations informed of the negotiation process by sending documents, reports, and protocols. envari efendi, the ottoman representative, presented the sublime porte with &safaratname-ye iran& (the book of embassy), a compilation of documents and protocols in the form of an independent book. however, there is no “safaratname” of the iranian representative, mirza taghi khan. is it possible that he might not have left behind a “safaratname” at the end of his four-year ambassadorship? with the help of a documentary research method and a descriptive-analytical approach, this work attempts to explain this problem and to answer the question on the basis of newly discovered documents. according to research findings, considering the concerns that mirza taghi khan had about the accurate registration and documentation of negotiation records, which he referred to several times in his letters and reports, it can be said that he compiled the “safaratname” of his four-year mission at the end of his mission.