واکاوی تحمل و تحمیل عقیده در مناسبات ائمۀ شیعۀ اثنی‌عشری با غالیان در منابع رجالی، روایی و فرقه‌نگاری

اختلاف عقیده در جوامع با ادیان متکثر و متنوع، بدیهی و چالش‌برانگیز و چگونگی برخورد با آن نیازمند فرهنگ‌سازی است. «تحمل‌ عقیده» یکی از راهکارهای اندیشمندان برای کم‌رنگ‌تر کردن تنش‌ها هنگام برخورد با اندیشه‌های مغایر است. غلات با افراط دربارۀ ائمه، به ‌مرتبۀ خدایی یا نبوت آنان باور داشتند و برخی گزارش‌ها نشانگر برخورد ائمه با آنان است؛ بنابراین چگونگی برخورد ائمۀ ‌امامیۀ اثنی‌عشری با غلات از این منظر نیازمند ارزیابی است. نظریۀ تحمل به‌عنوان یک چارچوب نظری در مطالعۀ تعاملات اجتماعی و دینی، به ما این امکان را می‌دهد که رفتارها و واکنش‌های ائمه نسبت به غلات را در بستر تاریخی و اجتماعی خود تحلیل کرده و تحمل آنان در برابر هر گونه‌ای از اندیشه‌ها و رفتارها سنجیده شود؛ بنابراین در این مقاله به بررسی چگونگی مواجهۀ تحملی یا تحمیلی ائمه با غلات در منابع رجالی، روایی و فرقه‌نگاری با بهره‌گیری از روش تاریخی و رویکرد تحلیلی پرداخته خواهد شد. روش تحقیق شامل جمع‌آوری داده‌ها از منابع معتبر تاریخی و دینی، تحلیل محتوای متون و مقایسۀ رفتارهای ائمه در مواجهه با غلات است. ره‌آورد تحقیق نشان داد که ائمه در تلاش برای نفی اندیشه‌های سنخ‌های مختلف غلات از گونه‌های رفتاری متفاوتی چون گفت‌وگو(پند)، توبه‌دادن، تبعید، بخشش و خطابه برای آگاهی پیروان از نادرستی رفتارهای غالیانه و نهی از آن ازیک‌طرف و لعن، طرد، برائت، تکفیر و کشتن از طرف دیگر بهره برده‌اند. خطابه به‌منظور آگاهی‌بخشی پربسامدترین الگوی رفتاری به‌ویژه در مواجهه با غلات میانه‌رو و اباحی بود. «کشتن» بیشتر در برابر غالیان خشونت‌گرای گفتاری-رفتاری انجام شده ‌است. چون این دسته از غلات در مواجهه با عقاید دیگران، تحمل‌ مذهبی نداشتند، گونه‌های رفتاری ائمه با آنان مصداق عدم‌ تحمل‌ عقیده نبود. غلات بهترین نمونه برای ارزیابی این امر است که هر اندیشه‌ای قابلیت «تحمل‌شدن» ندارد.

an analysis of tolerance and intolerance of opinion in the relations of the imams of twelver shiism to ḡālīān in genealogical, narrative, and sectarian sources

differences of opinion in pluralistic societies with religious diversity are natural and challenging. overcoming these challenges requires cultural development. &tolerance of opinion& is a key strategy employed by scholars to reduce tensions in dealing with opposing ideas. a relevant historical case is the ḡolāt, who held extreme beliefs regarding the imams, often attributing divine status or prophethood to them. since some historical accounts detail the imams’ reactions to the ḡolāt, an assessment of the twelver imams’ dealings with this group is warranted from the perspective of their approach to opposing ideas. the theory of tolerance, understood as a theoretical framework for the analysis of social and religious interactions, allows for the examination of the imams’ behavior and reactions towards the ḡolāt within their historical and social context. this framework allows for an assessment of their broader level of tolerance in relation to different thoughts and behaviors. consequently, this article will use a historical method and an analytical approach to examine how the imams dealt with the ḡolāt — either through toleration or intolerance— as documented in genealogical, narrative and sectarian sources. the research methodology involves the collection of data from authoritative historical and religious sources, followed by a content analysis of the relevant texts and a comparative study of the imams’ reactions to the ḡolāt. the research findings show that the imams employed a spectrum of responses in their concerted efforts to counter the tenets of the various ḡolāt factions. these ranged from didactic and conciliatory approaches- such as dialog, exhortation, opportunities for repentance, exile and forgiveness - aimed at educating followers about the erroneous nature and prohibition of ḡolāt doctrines and practices. conversely, their reactions also included punitive and exclusionary measures, encompassing condemnation, rejection, distancing, excommunication and in some cases even execution. in particular, didactic sermons aimed at raising awareness were the most common pattern of behavior, especially when it came to moderate and less extreme ḡolāt factions. conversely, ’killing’ was primarily reserved for the ḡolāt, whose doctrines manifested themselves in verbal and behavioral violence. given that this latter group was demonstrably lacking in religious tolerance towards the beliefs of others, the stricter reactions of the imams should not be interpreted as intrinsic intolerance of faith on their part. indeed, the case of the ḡolāt serves as a convincing illustration that not all ideological positions are amenable to tolerance.