بررسی جایگاه شیعیان در تاریخ‌نگاری ائمه تا پایان قرن سوم هجری

تاریخ ائمه از وجوه ممتاز تاریخ‌نگاری شیعیان به‌شمار می‌‌آید. نگره‌های هویت فرهنگی و اجتماعی و توجه به‌ساختارهای فکری تحول‌گرا در آن دیده می‌شود. این پژوهش، در‌پیِ اثبات نقش و جایگاه تاریخ‌نگاری ائمه در سه قرن نخست هجری در بین شیعیان است. بر اساس این تحقیق، تعداد 65 نفر درباره تاریخ ائمه تالیف نموده که بیشتر آنها از اصحاب ائمه بوده و از ایشان نقل کرده‌اند. تعداد تالیفات 191 اثر است که برخی از این آثار، تصحیح، ترجمه و چاپ شده، برخی به‌صورت پراکنده در آثار شیعی گزارش شده و برخی به‌صورت نسخه خطی نادر، موجود و برخی از آنها نیز مفقود و بخش کمی از آنها ناشناخته است و در روش، منابع و بینش، تحت تاثیر مکتب علمی کوفه و بصره و مدینه قرار دارند. عمده آثار، تک‌نگاری است، رویکرد روایی- اخباری دارد و گرایش‌های دیگر (حدیثی و کلامی) در آن دیده می‌شود. این آثار از نظر ارزش و اعتبار در یک‌سطح نیست و اخبار آنها در متون تاریخی و حدیثی اسلامی ادوار بعد دیده می‌شود. پژوهش حاضر با استفاده از روش ارزیابی کمی و تحلیل توصیفی و با بهره‌گیری از منابع اسلامی، انجام‌گرفته است.

the position of shiʿites in the historiography of the imams until the end of the 3rd century ah

the historiography of the imams occupies a central position within early shiʿite historical writing, shaped by evolving intellectual paradigms and communal identity concerns. this study investigates the emergence and development of this genre among shiʿite scholars during the first three centuries of islam, identifying 65 authors-primarily companions of the imams-who composed approximately 191 works dedicated to the history of the imams. while a portion of these works have been edited, translated, and published, others survive only as rare manuscripts, are scattered within broader shiʿite compilations, or remain lost or unidentified. these historical writings were deeply influenced by the scholarly traditions of kufa, basra, and medina and often adopted a monographic format with a predominant narrative-akhbārī (report-based) orientation, though elements of ḥadīth and kalām are also present. the historiographical value and credibility of these texts vary, but their influence persists in later islamic historical and ḥadīth literature. employing a combination of quantitative data and descriptive analysis, this study draws on a wide range of islamic sources to reassess the scope and character of early shiʿite historiography.