موضع جاحظ نسبت به امام علی(ع)

پرداختن به آثار اهل سنت و تلاش برای ترسیم سیمای امام علی (ع) در آثارشان می‌تواند ما را به‌نگاه نخبگان آنها نسبت به‌حضرت علی (ع) رهنمون شود. یکی از کسانی که دیدگاه‌های ضد و نقیضی از او درباره امیرمومنان (ع) نقل شده، جاحظ معتزلی است که فعالیت‌های علمی‌اش در بصره و بغداد بسیار پردامنه بود. با وجود این، تاکنون موضع او نسبت به امیرمومنان (ع) با وجود غنای آثارش کمتر محل توجه پژوهشگران بوده است. این پژوهش در پی آن است با بررسی آثار جاحظ، که حاوی اطلاعاتی از امیرالمومنین (ع) است، موضع وی را نسبت به امام اول شیعیان بازگو کند. نویسندگان قدیم و جدید از تناقض موجود میان طرفداری جاحظ از امام علی (ع) و در عین حال دشمنی او با امام سخن گفته، علت آن را فرصت‌طلبی جاحظ دانسته‌اند. مسئله پژوهش حاضر این است که با فرض وجود مواضع متناقض از سوی جاحظ درباره امیرالمومنین (ع)، علت آن چیست؟ یافته‌های پژوهش حاضر نشان داده است که برخلاف تصور، نویسندگان این پژوهش معتقدند جاحظ، ادیبی فرقه‌نگارِ بی‌طرف است که برخلاف سایر کتب ملل و نحل توانسته است دیدگاه‌های فرق مختلف را نسبت به امام علی (ع) بی‌کم و کاست بازتاب دهد. از همین‌رو، گاه در قامت یک مدافع امام ظاهر شود و باتوجه به‌توانایی‌های زبانی و علمی خود که محصول پیوند با فرقه معتزله بوده است به‌نیکی از امام دفاع کند و انتقادهای گزنده‌ای را نسبت به‌مخالفان امام ابراز کند و از سوی دیگر در العثمانیه، به‌ویژه انتقادهای دشمنان امام را نسبت به ایشان منعکس کند.

ʿalī b. abī ṭālib in the works of al-jāḥiẓ

examining the works of authors to delineate the portrayal of imām ʿalī  offers insights into the perspectives of their intellectual elite towards him. al-jāḥiẓ al-muʿtazilī, a prolific scholar active in baṣra and baghdād, is one such figure whose writings present seemingly contradictory views regarding him. despite the richness of his literary output, his stance on ʿalī b. abī ṭālib has received limited scholarly attention. this article aims to ascertain al-jāḥiẓ’s position concerning the first imām of the shīʿa by analyzing his complete works that contain information about him. the study of al-jāḥiẓ’s writings reveals a significant tension between his apparent support for ʿalī b. abī ṭālib and expressions of animosity towards him. the central question of this research is to determine the underlying reasons for these contradictory positions held by al-jāḥiẓ. the findings suggest that al-jāḥiẓ, leveraging his scholarly and literary prowess, effectively reflected the diverse perspectives of various sects towardsʿalī b. abī ṭālib as an ostensibly impartial milal wa niḥal writer. simultaneously, he emerges as a staunch defender of the him in numerous treatises, skillfully employing his intellectual and scientific capabilities, shaped by his association with the muʿtazila, to advocate for the ʿalī b. abī ṭālib and articulate sharp criticisms against his adversaries.