هوش مصنوعی؛ فناوری نوظهور فراتر از زیرساخت حیاتی

هوش مصنوعی به‌‌‌عنوان یک فناوری برهم‌‌زن بطور گستره تمامی ابعاد جامعه بشری را تحت تاثیر قرار داده است. هوش مصنوعی، زیرساخت‌‌های حیاتی را نیز به‌‌عنوان ستون فقرات جامعه، بطور قابل ملاحظه‌‌ای متحول نموده است به طوری که چنین به نظر می‌‌رسد، هوش مصنوعی فراتر از یک فناوری معمول، خود نیز در حال مطرح شدن به یک زیرساختی حیاتی است. در این راستا، پژوهش حاضر به دنبال یافتن پاسخ به این پرسش کلیدی است که این نگرش تا چه حدی می‌‌تواند منطبق بر مبانی علمی یا شواهد عینی باشد. در این مطالعه، ظرفیت‌های هوش مصنوعی به‌عنوان یک «زیرساخت حیاتی» مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. در این راستا، تعداد 14 متغیر مرتبط با موضوع شناسایی شد و به‌منظور ارزیابی روابط میان آن‌ها، از روش تحلیل اثرات متقابل بهره گرفته شد. نتایج تحقیق نشان می‌‌دهد در نقشه تحلیل اثرات متقابل متغیرها بر یکدیگر، متغیر بدیل‌‌ناپذیر بودن با مختصات (31-30)، آسیب‌‌پذیر و تهدیدزا بودن با مختصات (30-29) و امنیت‌‌زا و امنیت‌‌زدا بودن با مختصات (31-29) دارای بیشترین تاثیرگذاری بر روی سایر متغیرها بوده و در عین حال بیشترین اثرپذیری از سایر متغیرها را نیز دارند. ویژگی مردم پایه بودن، فراگیر بودن، فراملی بودن و در دسترس بودن فناوری هوش مصنوعی متغیرهایی هستند که اثرگذاری کمتری بر سایر متغیرها داشته ولی اثرپذیری بالایی از آنها دارند. در نهایت ویژگی «زیرساخت سایر زیرساخت‌‌های حیاتی بودن»، خودتکاملی، خودمختاری، غیرمتمرکز، فراشبکه‌‌ای و انعطاف‌‌پذیر بودن هوش مصنوعی متغیرهای هستند که اثرگذاری بسیار بالایی بر سایر متغیرها دارند ولی تاثیر چندانی از آنها نمی‌‌پذیرند. لذا این متغیرها که به‌‌عنوان متغیرهای «تعیین‌‌کننده» شناخته می‌‌شوند، ایده تحقیق را توسعه داده و نگرش اولیه مبتنی بر «زیرساخت حیاتی» بودن فناوری هوش مصنوعی را قوت بخشیده و مورد تایید قرار می‌دهند.

artificial intelligence; emerging technology beyond critical infrastructure

artificial intelligence (ai), as a disruptive technology, has profoundly reshaped all facets of human society. its transformative influence extends to critical infrastructures—the backbone of modern civilization—to such an extent that ai itself is increasingly perceived not merely as a technological tool but as an emerging critical infrastructure. in this context, the present study seeks to address a key question: to what extent can this perspective be grounded in scientific principles and supported by empirical evidence? to this end, the capacities of artificial intelligence (ai) as a ‘critical infrastructure’ were analyzed. fourteen relevant variables were identified, and their interrelationships were evaluated using the cross-impact analysis method. the findings reveal that in the cross-impact analysis map, the variables ‘irreplaceability’ (coordinates: 31–30), ‘vulnerability and threat potential’ (30–29), and ‘security-enhancing or security-undermining’ (31–29) exhibit the highest levels of both influence on, and dependence upon, other variables. conversely, attributes such as the grassroots nature, ubiquity, transnationality, and accessibility of ai demonstrate lower influence on other variables but high susceptibility to their effects. finally, characteristics including ‘being the infrastructure of other critical infrastructures,’ self-evolution, autonomy, decentralization, meta-network orientation, and flexibility are identified as variables with very high influence on others while remaining relatively unaffected by them. therefore, these variables, recognized as determinant factors, have shaped the development of the research framework and have further reinforced and substantiated the initial hypothesis that ai can be regarded as a “critical infrastructure”.