بررسی اندیشۀ جبرگرایی عطار بر اساس توحید افعالی و قرب نوافل

در بین موضوعات و مسائل مختلف فلسفی، کلامی ‌و عرفانی، موضوع جبر و اختیار انسان از جمله موضوعاتی است که همواره از دیرباز مورد توجه ادیان و مذاهب گوناگون قرار گرفته است و در این موضوع فیلسوف و غیرفیلسوف شریکند این سوال است که آیا اعمال و رفتاری که از انسان سر می‌زند یا آنچه که برای وی رخ می‌دهد همه در ید قدرت خود انسان است یا تحت ‌تاثیر عوامل و نیروهای دیگری است. اعتقاد به اینکه انسان موجودی مختار است یا مجبور همواره در بینش اجتماعی انسان تاثیر گذاشته است و اهمیت آن تا بدانجاست که بزرگان و هنرمندان و صاحبدلانی چون عطّار با تمام بینش علمی‌ و فهم ذوقی و شهودی خویش در پی پاسخ به این سوال و دستیابی به جوابی درخور درخصوص مسالۀ جبر و اختیار آدمی‌ بوده‌اند. عطار در مشرب کلامی، اشعری و نیز از زمرۀ صوفیه است. اما برخلاف اشعری‎ها و صوفیه‎ای که جبرگرای مطلق هستند، دیدگاه‎های متفاوتی را در خصوص جبر و اختیار مطرح نموده است. عطار جبر کلامی و نکوهیده و ناپسند را قبول ندارد و در موارد بسیاری مراد او از جبر، دیدگاه عارفانه و توصیف صفت جبار بودن حضرت حق و تشریح و توضیح رضایت بنده در مقابل حق و توحید افعالی است از این رو دیدگاه توحید افعالی عطار که یکی از مراتب توحیدی است سبب شباهت اندیشۀ وی با عقاید کلامی اشاعره شده است. نتایج این پژوهش که به شیوۀ کتابخانه‎ای و روش توصیفی تحلیلی و سندکاوی به دست آمده است نشان می‎دهد که عطار در عالم هستی بنابر اصل توحید فاعلی، تنها فاعل در عالم را حضرت حق می‎بیند و در بسیاری از اشعار وی به صراحت مسالۀ جبرگرایی با سلب هرگونه قدرت و اراده از انسان از منظر عرفانی مطرح می‌گردد.

the study of attar's deterministic thought based on unity of acts (tawhid al-af'al (and nearness to god via supererogatory worships (qurb al-nawafil)

the subject of determinism and free will, among the various philosophical, theological and mystical issues, is one of the topics that has always been considered by various religions and sects. in this regard, philosophers and non-philosophers also agree on this question of whether the actions and behaviors that occur to man or what happens to him are all in the hands of man himself or under the influence of other factors and forces. the belief that man is a free or compelled has always influenced man's social vision. its importance is such that great men, artists and virtuous people like attar with all their scientific insight and taste and intuitive understanding seek to answer this question to get an appropriate answer on the issue of human determinism and free will. attar is a ash'ari in theology and is also a sufi. but unlike the ash'arites and the sufis, who are absolute determinists, he has expressed different views on determinism and free will. attar does not accept verbal, reprehensible and disgusting determinism and in many cases he means determinism, as a mystical point of view and describing the attribute of the tyranny of god, and explaining the satisfaction of the servant against the truth and unity of acts. hence, attar's view of unity of acts, which is one of the monotheistic levels, has caused his thought to be similar to the theological beliefs of the ash'arites. the results of this research, which has been obtained by library method, descriptive-analytical method and document research, show that attar in the universe, according to the principle of unity of acts, sees god as the only agent in the universe and the issue of determinism from a mystical point of view by depriving man of any power and will is explicitly raised and in many of his poems.