بررسی تحلیلی خوانش نواندیشان معاصر از مفهوم «سنت تدافع» در قرآن کریم

هدف: در قرآن کریم از سنت‌های مختلفی در حوزه‌های متعددی سخن به میان آمده‌است. نظر به این که سنت‌‌های مطرح شده در قرآن کریم، فراوان بوده، در پژوهش حاضر، تلاش بر آن است که به بررسی  تحلیلی تحولات تاریخی آراء نواندیشان معاصر پیرامون مفهوم یکی از این سنت‌ها با عنوان «سنت تدافع»  که در دو آیه از قرآن کریم با تعبیر صریح «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» بدان اشاره شده، پرداخته شود و رابطه‌ میان گفتمان حاکم و تحولات واقع شده در تفسیر عبارت مذکور روشن گردد.روش پژوهش: نظر به این‌که در پژوهش حاضر، تحلیل محتوا نقش مهم و محوری را ایفا می‌نماید، روش تحقیق منتخب در این نوشتار، یکی از انواع تحلیل محتوا به نام تحلیل گفتمان است که در آن به زمینه‌ تولید متن و خواننده‌ متن و به‌طور طبیعی به خالق متن، توجه اساسی دارد. یافته‌ها: سیری پیرامون تفسیر مفسران، حاکی از آن است که اگرچه در طول تاریخ، آراء متنوع و در مواردی، شاذ نسبت به عبارت شریفه ارائه شده است؛ اما خوانش مشترکی که در تمام سده‌ها از عبارت مذکور مطرح شده، خوانشی با محوریت جنگ، برخورد و درگیری با دشمنان است که بیان این مفهوم، با توجه به قرارگرفتن عبارت شریفه در سیاق آیات جنگی، امری طبیعی به نظر می‌رسد. با این حال، در عصر حاضر، برخی نواندیشان مسلمان تلاش نموده‌اند، تلازم مفهومی تدافع را با موضوع برخورد و درگیری کم‌رنگ نموده که آن‌ها را با توجه به دیدگاه‌هایشان می‌توان به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول، دلالت داشتن تدافع را بر مفهوم جنگ و درگیری به‌طور کلی نفی نموده و در مقابل، آن را بیانگر دفع از طریق گفتگو و محاجه و نیز، رقابت و مسابقه با دشمنان می‌دانند؛ اما گروه دوم، در عین اثبات این مفاهیم جدید (گفتگو، رقابت و ...)، یکی از اقسام تدافع را همان تدافعی می‌دانند که از طریق جنگ و درگیری با دشمنان محقق می‌گردد.نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بیانگر این است که شکل‌گیری گفتمان «گفتگوی تمدن‌ها» در تقابل با گفتمان «برخورد تمدن‌ها» در دوران معاصر، سبب شده است تا مفهوم عبارت شریفه از دلالت داشتن بر موضوعی نظامی‌ سیاسی، طی سده‌های مختلف، بیش‌تر به موضوعی فرهنگی‌ سیاسی، در آراء نواندیشان معاصر تغییر جهت دهد.

an analytical study of contemporary thinkers’ reading of the concept of tradition of tadafo in the holy quran

the holy qur’an mentions various traditions in various fields. given that these traditions are numerous, the present study seeks to analyze the historical dynamics in the opinions of contemporary thinkers regarding the concept of defense tradition, mentioned in two verses of the holy qur’an worded as “were it not for allah’s repelling the people by means of one another”. the study also clarifies the relationship between the dominant discourse and the dynamics in the interpretation of the aforementioned verse. thus, content analysis plays an important role in the present study. the research method is based on a type of content analysis called discourse analysis, which focuses on the context of the text creation, the reader of the text, and the creator of the text. a review of the commentators’ interpretations indicates that, although diverse and sometimes contradictory opinions have been presented regarding the mentioned verse, the common understanding of the verse in all centuries is a focus on war, confrontation, and conflict with enemies, which seems natural given the placement of the verse among war verses. however, in the present era, some muslim thinkers have tried to reduce the conceptual association of defense with the issue of confrontation and conflict, which can be divided into two groups according to their views. the first group denies that defense implies the concept of war and conflict in general. on the contrary, they consider it to indicate repelling through dialogue and argument, as well as competition with enemies. as for the second group, while proving these new concepts (dialogue, competition, etc.), it considers a type of defense to be done through war and conflict with enemies. the results of the research indicate that the formation of the discourse of dialogue of civilizations in contrast to the discourse of clash of civilizations in the contemporary era has caused the concept of the qur’anic verse to shift from denoting a military-political issue to a cultural-political issue in the opinions of contemporary thinkers.