ریشه‌شناسی واژه قرآنی «تسبیح» و تبیین ارتباط آن با ماده «سبح»

مفهوم تسبیح یکی از پرکاربردترین مفاهیم قرآنی و یکی از مهم‌ترین اذکار در نزد مسلمانان است که هر صبح و شام، چه در نماز و چه در اوقات دیگر، بر زبان‌ها جاری می‌شود. پرسش اصلی در این مقاله که نگارنده به دنبال یافتن پاسخ آن خواهد بود، آن است که چه ارتباطی میان تسبیح در معنای ستایش کردن، با ماده ثلاثی آن، یعنی سبح، به معنای گسترش یا شناگری وجود دارد؟ ارتباطی که لغت‌شناسان و مفسران متقدم درباره آن سکوت کرده و متاخران نیز پاسخ درخوری بدان نداده‌اند. برای این منظور از رویکرد معناشناسی تاریخی و روش ریشه‌شناسی در زبان‌های سامی بهره گرفته شده و مراحل تحول معنایی ماده سبح و چگونگی ساخت مفهوم تسبیح از آن بر این اساس روشن شده است. آنچه به‌عنوان نتیجه به دست آمد، آن است که ماده سبح، در ابتدا به معنای «گستردن» بوده است. سپس، از آن معنای «ارتقاء، شکوه و جلال» ساخته شده و در نهایت، معنای «با شکوه دانستن» یا «ستایش» در باب تفعیل ساخت یافته است.

etymology of the quranic word tasbiḥ and explaining the relation of it to the root sbḥ

the concept of tasbīḥ is one of the most frequently used qur’anic concepts and among the most important forms of remembrance (adhkār) in the islamic tradition. it is recited daily, morning and evening, both within the ritual prayer and outside of it. the central question addressed in this article is: what is the relationship between tasbīḥ, in the sense of glorification or praise, and its triliteral root s-b-ḥ, which originally denotes “expansion” or “swimming”? this connection has been largely overlooked by classical lexicographers and exegetes, and has not been adequately addressed by modern scholars either.to explore this question, the study adopts a historical semantic approach, utilizing etymological analysis across semitic languages. it traces the semantic evolution of the root s-b-ḥ and investigates how the concept of tasbīḥ was derived from it. the findings suggest that the root initially signified &to spread or expand,& from which the notions of &elevation, grandeur, and majesty& were later developed. ultimately, the meaning of tasbīḥ as &glorification& or &declaring as majestic& emerged within the causative form (tafʿīl) of the verb.