فضا چگونه تولید می‌شود؟ تاملی بر طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری از منظر اقتصاد سیاسی

هدف: مفهوم فضا به‌عنوان کلید فهم مناسبات شهری، مبنای نظری نوشتار حاضر در نظر گرفته شده است. در این نوشتار با جهت ‌گیری بر فهمِ رابطه‌ ای از فضا، روابط و نیروهای سازنده فضا مورد بحث قرار می‌ گیرد. در این‌ راستا ابتدا پرسش‌ هایی از این قبیل مطرح می‌شوند که چگونه فضا به‌ مثابه موجودیتی اجتماعی از خلال روابط اجتماعی، اقتصادى و سیاسى تولید می ‌شود. پس از تبیین تئوریک، صورت‌بندی گفتار غالب از مفهوم فضا در علوم مربوطه بررسی شده و در این خوانش به جایگاه طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری اشاره می‌شود. چطور طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری در خدمت فضامند کردن سیاست‌های نظام سیاسی- اقتصادی غالب هستند؟ چگونه طرح‌ها و برنامه‌های مذکور به دنبال مرزبندی، تنظیم و کنترل فعالیت‌ها و روابط فضایی‌اند؟روش و داده: به منظور پاسخ به سوالات مطرح شده، نوشتار حاضر در بخش روش‌شناسی با در نظر گرفتن شهر به‌سان مفهومی معرفت شناختی سعی بر این دارد که پدیدارشناسی را (که به مناسبات میان ساکنین شهر با مکان زندگی آن‌ها می‌پردازد) به نفع مطالعه‌ای تحلیلی و منطق را به نفع مطالعه‌ای دیالکتیکی کنار بگذارد. آنچه امکانِ مواجه‌ای دیالکتیکی با فضا را فراهم می‌آورد، مواجه روش‌شناختی با آن است. ضمن این‌که تکیه نوشتار بر در هم تنیدگی روش، نظریه و واقعیت فضایی است.یافته‌ها: طرح‌ها و برنامه‌های توسعه بیش از آن که به‌گونه‌ای صرفاً فنی و غیرسیاسی با فضا در ارتباط باشند، میانجی‌هایی برای مداخله در مناسبات فضایی محسوب می‌شوند. در این معنا، هر ساختار فضای خاص خود را تولید می‌کند. در فرایند تولید فضا غالباً انواع سلب مالکیت‌ها و برون‌رانی‌ها رخ می‌دهد. چنین اثراتی جزء جدایی‌ناپذیر فرآیند فضامند شدن طرح‌ها و برنامه‌های توسعه هستند. این شکل از فرایند تولید فضا به‌واسطه‌ی سلب مالکیت‌ها، فضا را به عرصه‌ای برای کنترل و گردش سرمایه تبدیل می‌کند.نتیجه‌گیری: در راستای حرکت به سمت خوانش اقتصادی سیاسی از فضا، به این مسئله اشاره می‌شود که اگرچه فضا به‌عنوان ابزاری برای سلطه و کنترل در نظر گرفته می‌شود، اما هم‌زمان دارای امکان ‌ها، تفاوت‌ ها و مقاومت‌هایی نیز هست.نوآوری و کاربرد نتایج: خوانش مناسبات فضایی از منظر گفتمان اقتصاد سیاسی می‌تواند پیش زمینه‌های فهم انتقادی از ساز و کارهای تولید و بازتولید فضا در ایران را فراهم آورد.

how is space produced? reflections on urban development plans and programs from the discourse of political economy

aim: this article is grounded in the concept of &space& as a key to understanding urban relations. it explores how space is not merely a physical entity but is produced through social, economic, and political dynamics. the focus is on examining how dominant academic discourses, such as those in urban planning, architecture, and geography, conceptualise space. it also critiques how urban development plans serve the political-economic system by regulating and controlling activities through spatial strategies.materials and methods: to answer the questions and advance the discussion, the present article, in its methodology section, considers the city as an epistemological concept, attempting to utilise phenomenology (which deals with the relationship between city residents and their place of residence) in support of an analytical study. and abandons logic in favour of a dialectical study, and what makes dialectical encounter with space possible is a methodological encounter with it. while the text relies on the entanglement of method, theory and spatial reality.findings: the article reveals that development plans are inherently political. rather than being neutral, they reflect broader trends in architecture and urban planning that facilitate the manipulation of human living environments. it argues that each politico-economic system produces its own space, which inevitably leads to various forms of expropriation. these expropriations are integral to how space is produced and controlled, enabling capital to circulate more effectively.conclusion: to move towards the alternative theoretical basis of the present article, namely the economic-political reading of space, it is pointed out that although space is considered as a tool for domination and control, but also has possibilities, differences and resistances.innovation: a reading of spatial relations from the perspective of political economy discourse can provide the groundwork for a critical understanding of the mechanisms of space production and reproduction in iran.