تحلیل الگوی فضایی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی در برابر زلزله؛ مطالعه موردی: سکونتگاه‌های روستایی واقع در منطقه کلان‌شهری تهران

هدف: منطقه کلان‌شهری تهران به‌عنوان یکی از مناطق با ریسک بالای مخاطره زلزله شناخته می‌شود. انباشت و فشردگی کالبدی و همچنین تراکم بالای جمعیت در این منطقه باعث افزایش نگرانی‌ها در مورد خسارات و آسیب‌های ناشی از زلزله احتمالی در این منطقه شده است. تاکنون ابعاد مختلف موضوع آسیب‌پذیری در برابر مخاطره زلزله در سطح محلات و مناطق شهری واقع در منطقه کلان‌شهری تهران موردتوجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ اما آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی این منطقه چندان موردتوجه قرار نگرفته است. به دلیل وجود این خلا علمی و اجرایی، هدف پژوهش حاضر تحلیل الگوی فضایی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی واقع در منطقه کلان‌شهری تهران است.روش پژوهش: این پژوهش در چهارچوب روش‌شناسی کمی انجام شده و جزء تحقیقات کاربردی به‌حساب می‌آید. جامعه آماری تحقیق شامل 1082 سکونتگاه‌ روستایی دارای سکنه در دو استان تهران و البرز است. از بین آن‌ها، تعداد 914 روستا که دارای داده‌های آماری قابل‌دسترس بوده‌اند موردمطالعه قرار گرفته‌اند. گردآوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و عمدتاً با استفاده از آمارنامه‌های مرکز آمار ایران انجام شده است. جهت تحلیل داده‌ها از سیستم استنباط فازی، روش درون‌یابی کریجینگ و تحلیل لکه‌های داغ استفاده شده است. یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد، تمام سکونتگاه‌های روستایی واقع در منطقه کلان‌شهری تهران دارای پتانسیل بالای آسیب‌پذیری در برابر مخاطره زلزله هستند. همچنین، الگوی فضایی آن نشان‌دهنده سطح بالای آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های واقع در محدوده‌های پیرامونی نسبت به محدوده‌های مرکزی منطقه کلان‌شهری تهران است. نتیجه‌گیری: تفاوت بین پهنه‌های مختلف در محدوده منطقه کلان‌شهری تهران به لحاظ پتانسیل آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی در برابر مخاطره زلزله تحت تاثیر پویایی‌های فضایی هم به لحاظ فرایندهای طبیعی و هم به لحاظ ساختارهای اجتماعی-اقتصادی و تعاملات بین این دو است. به‌طوری‌که سکونتگاه‌های روستایی واقع در مرکز به لحاظ برخورداری و میزان دسترسی به زیرساخت‌های موردنیاز دارای شرایط مساعدتری هستند و سکونتگاه‌های دور از مرکز دارای دسترسی و برخورداری کمتری هستند.

analysis of the spatial pattern of the rural settlements vulnerability to earthquakes (case study: rural settlements in the tehran metropolitan area)

objective: the tehran metropolitan area is recognized as a region with a high seismic hazard. the accumulation and compaction of the built environment, coupled with the high population density in this region, have amplified concerns regarding the potential damage and casualties resulting from a possible earthquake. while various dimensions of vulnerability to earthquake hazards have been studied by researchers at the neighborhood and district levels within the tehran metropolitan area, the vulnerability of rural settlements in this region has not been adequately investigated. due to this scientific and practical gap, the aim of the present research is to analyze the spatial pattern of vulnerability in rural settlements in the tehran metropolitan area.method: this research was conducted using quantitative methodology and is classified as applied research. the study population includes 1,082 inhabited rural settlements in tehran and alborz provinces. among them, 914 villages with accessible statistical data were included in the analysis. data collection was conducted using a library method, mainly using statistical data from the statistical center of iran. fuzzy inference systems, kriging interpolation methods, and hot spot analysis techniques were used for data analysis.results: the research findings indicate that all rural settlements located within the tehran metropolitan area have a high potential for earthquake vulnerability. moreover, the spatial pattern reveals a higher level of vulnerability among settlements located in the peripheral zones compared to those located in the central areas of the tehran metropolitan area.conclusions: the spatial distribution of rural settlements within the metropolitan area of tehran shows different levels of vulnerability to earthquake hazards. this disparity is influenced by both natural spatial dynamics and socio-economic structures, as well as the interactions between these two factors. rural settlements closer to the urban center generally have more favorable conditions due to better access to essential infrastructure. conversely, those further from the center have limited accessibility and resources.