ارائه الگو پراکنش سکونتگاه‌های روستایی در محدوده‌های جنگلی؛ مطالعه موردی: میراث جهانی هورامان

هدف: جنگل‌ها، ریه‌های زمین، نقشی بی‌بدیل در حیات کره خاکی ایفا می‌کنند و حفاظت از آن‌ها، موضوعی حیاتی است که در نشست گلاسکو در سال 2021 موردبحث و بررسی قرار گرفت. در این میان، پراکندگی سکونتگاه‌های روستایی در دل جنگل‌ها، تعادلی ظریف بین نیازهای انسانی و حفظ این اکوسیستم‌های ارزشمند ایجاد می‌کند. منطقه هورامان به دلیل دارا بودن جنگل‌های ارزشمند، در چهل و چهارمین جلسه کمیته میراث جهانی یونسکو در سال 2020 به فهرست آثار ملی افزوده شد اما جنگل‌های آن مدام در حال نابودی هستند. بنابراین باتوجه‌به اهمیت منطقه، پژوهش حاضر با هدف ارائه یک الگوی کارآمد برای پراکنش 267 سکونتگاه روستایی واقع در جنگل‌های هورامان انجام شده است. روش‌پژوهش: این پژوهش به بررسی شاخص‌های موثر بر پراکندگی با استفاده از مرور مبانی نظری در چهار معیار مرفولوژی زمین، دسترسی، اقلیم و تولیدات استخراج‌شده می‌پردازد و برای مدل‌سازی و تحلیل از مدل ahp و نرم‌افزار gis استفاده کرده است. یافته‌ها: بعد از تشکیل ساختار سلسله مراتبی و دسته‌بندی شاخص‌ها، در میان شاخص‌ها و معیارهای تعیین‌شده، شاخص‌های بخش تولیدات، نقشی کلیدی در ارزیابی وضعیت پراکنش سکونتگاه‌های روستایی واقع در جنگل ایفا می‌کنند. این شاخص‌ها که به دو دسته تولیدات بخش حیوانی و کشاورزی تقسیم می‌شوند، اطلاعات جامعی را در خصوص میزان تولید، تنوع محصولات، بهره‌وری و وابستگی به منابع طبیعی ارائه می‌دهند؛ از سوی دیگر، معیار دسترسی به‌عنوان عاملی اساسی در پراکنش موثرند که شامل شاخص‌های فاصله تا رودخانه، سایر روستاها و شهر و ... است. بعد از بررسی و سنجش وضع موجود و تهیه نقشه وزنی، مکان‌یابی سکونتگاه‌ها انجام گرفت و الگوی نهایی با در نظر گرفتن چهار سیاست اصلی ارائه شد که شامل: ممنوعیت سکونت در روستاهای با ریسک بالا برای جنگل، جابه‌جایی سکونتگاه‌های آسیب‌زننده به جنگل به مکان‌های مناسب‌تر، ادغام چندین سکونتگاه کوچک برای تمرکز خدمات و کاهش تخریب جنگل و تثبیت سکونتگاه‌های موجود در وضع فعلی با رعایت شروطی مانند عدم توسعه در جهت منتهی به جنگل، ویلاسازی و حفظ تعادل با محیط‌زیست. نتیجه‌گیری: این الگو با هدف بهبود ماهیت سکونتگاه‌های روستایی و ارتقای کیفیت زندگی ساکنین، ضمن حفاظت از جنگل‌ها در برابر تخریب، جنگل‌زدایی و سایر مخاطرات، به دنبال توسعه پایدار منطقه هورامان است.

presenting the distribution pattern of rural settlements in forest areas; case study: hawraman world heritage

objective: the primary objective of this research is to develop a sustainable model for the spatial distribution of rural settlements within the hawraman forest region, a unesco world heritage site. by analyzing various factors, including geomorphology, accessibility, climate, and production, the study aims to identify optimal locations for settlements that minimize human impact on the fragile forest ecosystem. the goal is to strike a balance between the needs of local communities and the preservation of the region's natural and cultural heritage. by implementing evidence-based strategies, this research aims to contribute to the sustainable development of the hawraman region, ensuring its ecological integrity and socio-economic well-being for future generations.methodology: this research employed a methodological approach that included a review of theoretical foundations, focusing on four criteria: geomorphology, accessibility, climate, and production. the analytic hierarchy process (ahp) model and geographic information system (gis) were used for modeling and analysis. after constructing a hierarchical structure and categorizing indicators, the study proceeded to assess the spatial distribution of rural settlements within the forest. the current situation was evaluated and a weighted map was created to determine the location of settlements. finally, a comprehensive model was developed considering four main policies to optimize the spatial distribution of settlements and promote sustainable development in the hawraman region.results: the ahp analysis highlighted the significant impact of production factors, especially livestock and agriculture, on the spatial distribution of rural settlements within the hawraman forests. accessibility to resources, such as proximity to rivers and roads, was another critical determinant. spatial analysis revealed a correlation between settlement proximity to forest edges and increased forest degradation. the study identified specific areas where settlements posed a serious threat to forest ecosystems. to mitigate these impacts, the study proposes strategies to relocate vulnerable settlements to more sustainable locations and to consolidate smaller settlements to reduce pressure on the forest.conclusions: the study highlights the importance of strategic planning in managing rural settlements within forested ecosystems. a proposed model outlines specific policy recommendations, including restricting settlements in ecologically sensitive areas, relocating settlements that are detrimental to forests, and consolidating smaller settlements to minimize environmental impacts. by implementing these measures, it is possible to achieve both ecological conservation and improve the well-being of rural communities.