ردپای آغازین‌‌ایرانیان در پیدایش آرمان شهریاری چین باستان

جایگاه فرمانروا در ساختار سیاسی چین از مهمترین ارکان اندیشة سیاسی در چین باستان به شمار میرود.  چینیان باستان از دیرباز فرمانروا را «پسر آسمان» (به چینی tiānzǐ) می‌نامیدند و خاستگاهی نیمه الهی برای مقام وی قائل بودند. بر این اساس می‌توان نهاد امپراتوری در چین باستان را نوعی «پادشاهی مقدس» تلقی کرد. قدمت استفاده از لقب «پسر آسمان» به استقرار دومین دولت تاریخی چین باستان یعنی دورة دودمان جو (1046-256 ق.م.) می‌رسد و تا سدة بیستم میلادی و واژگونی نظام امپراتوری همچنان یکی از مهم‌ترین القاب امپراتور در حوزة سیاسی چین باقی ماند. با این حال، خاستگاه این نهاد به‌ندرت محل توجه پژوهشگران بوده است. از آنجا که این لقب در دورة نخستین دودمان تاریخی چین یعنی شانگ ( حدود 1600-1046 ق.م.) مشاهده نمی‌شود، خاستگاه و نحوة شکل‌گیری آن به خوبی مشخص نیست و عموماً فرض شده است که برساختة دودمان جو برای مقاصد مشروعیت‌بخشانه بوده است. برخی پژوهشگران نیز پیشنهاد کرده‌اند این باور ریشه در میراث مشترک میان مردم چین باستان با بیابان‌گردان آلتایی یا اقوام تبتی-برمه‌ای دارد. مقالة حاضر با تحلیل روایات اساطیری اقوام سکایی در متون کلاسیک و نیز شواهد خط میخی بر آن است تا نشان دهد که پیش از دودمان جو، می‌توان ردپای لقبی مشابه آن را به‌صورت «پسر خدا/ آسمان» در میان بیابان‌گردان ایرانی استپ‌های جنوب روسیه و آسیای مرکزی (سکاها) و و آریایی‌های مهاجر به آسیای غربی در هزارة دوم ق.م. مشاهده کرد. بنابراین لقب چینی «پسر آسمان» در حقیقت وام‌گرفته‌شده از لقب «پسر خدا/آسمان» آغازین‌ایرانیان است که احتمالاً نیاکان دودمان جو به واسطة مجاورت با بیابان‌گردان غرب چین از طریق آسیای مرکزی اخذ کرده‌اند.

the trace of proto-iranians in the emergence of ancient chinese ideal of kingship

one of the most essential tenets of ancient chinese political thought is the ruler’s place in the political structure. the ancient chinese called the ruler “son of heaven” (in chinese: tianzi), a position considered quasi-divine. based on this, the chineseimperial institution can be viewed as a type of “sacred kingship”. the use of thistitle can be traced back to the establishment of the second historical state of ancientchina, the zhou dynasty (1046-256 bc), and “son of heaven” remained one of themost essential imperial titles in the chinese political sphere until the 20th century andthe end of imperial system. however, the origin of this institution has rarely been thefocus of researchers. since this title does not appear in the previous shang period (ca.1600-1046 bc), i.e. the first historically attested chinese dynasty, its origin is not wellknown, and it is generally assumed to have been an invention of the zhou dynasty forlegitimation purposes. alternatively, some researchers have proposed that this idea isrooted in the common heritage of ancient chinese people with tibato-burmeans oraltaic nomads. this article, by analysing the classical narrative of scythian mythologyand cuneiform sources, aims to show that a trace of a similar title can be seen as “sonof the sky/god” among the iranian nomads of the pontic steppes and central asia(scythians), and irano-aryan elements of western asia in the second millennium b.c.as a result, the article proposes that the chinese “son of heaven” is a borrowingfrom the proto-iranian “son of the sky god” by the ancestors of the zhou dynasty,probably through central asia by the proximity to the nomads of western china.