زمینه‌های بحران‌های سیاسی و اجتماعی کرمان در روزگار زوال حکومت صفویه

ایالت کرمان در روزگار اقتدار صفویان همزمان با حکمرانی گنجعلی‌خان، فرمانده و حکمران شاه عباس بزرگ در این ایالت، جزو پهناورترین ولایات ایران بود که بخش پهناوری از مرکز، جنوب، جنوب شرقی و شرق ایران را از کرمان و مکران (بلوچستان) تا سیستان و قندهار شامل می‌شد. وسعت قلمرو، قرارگرفتن در کانون‌های تحولات سیاسی و بحران‌های شرق کشور، بر اهمیت ژئوپلتیک کرمان در عصر صفوی افزوده بود. در عصر جانشینان شاه عباس، در پی سیاست تبدیل ممالک عامه به خاصه (شاهی)، زمینۀ افول اقتدار سیاسی، اقتصادی و مرزداری کرمان آغاز شد. این ایالت نخستین کانون توجه فتنۀ افغانان و محمودخان هوتکی از شرق ایران بود. این مقاله بر اساس روش تحقیق تاریخی در تبیین و تحلیل داده‌ها تلاش دارد به این پرسش‌ها پاسخ دهد: بر اثر چه عللی در کرمان زمینۀ بحران‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پدید آمد؟ کرمان و مسیر جنوب شرقی، چه نقشی در زوال صفویان و سقوط اصفهان داشته است؟ کرمان در بحران‌های بعد از فروپاشی صفویان چه نقشی در نابسامانی و آشفتگی سیاسی کشور داشت؟ این پژوهش تنها به روند تحولات کرمان در اواخر عصر صفویه زمانی نپرداخته، بلکه کوشیده بسترهای بحران‌ها و تحولات ایالت کرمان را مورد نقد تاریخی قرار داده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کم‌توجهی و سوءتدبیر امرای دربار اصفهان و عدم اعزام حکام توانمند و کاردان، گسترش ناامنی و سخت‌گیری‌های دینی، ناامنی در جاده‌ها، نابودی و زوال جاده‌ها و تجارت، کاهش تولید و افول اقتصادی، نارضایتی‌های اجتماعی، و از هم‌گسیختگی‌های فرهنگی زمینه‌های زوال سیاسی و اجتماعی کرمان و در نتیجه سقوط صفویان را در پی داشت.

backgrounds of political and social crises in kerman during the decline of safavid

during the heyday of the safavid dynasty, kerman was ruled by ganjalikhan, thecommander and governor of shah abbas i. it was one of the largest provinces of iranand included a wide area from the center and southeast and east coasts of iran/persia tokandahar. the vastness of the territory, placed in the centers of political developmentsand crises in the east of the country, added to the geopolitical importance of kerman inthe safavid kingdom. changing land tenure policy led to the decline of kerman’s political,economic, and border authority. this province was the first center of attention for afghansedition and mahmoud khan hotaki from the east of persia. this article tries to answerthese questions based on the historical research method in explaining and analyzing thedata while analyzing the effective factors in kerman’s political and security developments:what were the economic and political causes of the kerman crises? what was the role ofkerman and the southeast commercial route in the decline of the safavids and the fall ofisfahan? finally, what was kerman’s role in the crises after the collapse of the safavidsand the fall of isfahan? the importance and necessity of the research did not focus onlyon the process of developments in kerman in the safavid period but also tried to analyzethe foundations of the crises in kerman to provide a historical critique of the process ofdevelopments in kerman. the findings of the research show that the lack of attentionand mismanagement of isfahan court officials and the failure to send capable rulers andcollaborators, the spread of insecurity and religious strictures, led to the political and socialdecline of kerman and, as a result, the downfall of the safavids and capital city of isfahan.