مقایسه روش‌شناسی تفسیر قرآن از منظر مفسران و خاورشناسان با رویکرد زبان‌شناسی

یکی از خاستگاه‌های مهم تفاوت دیدگاه‌های بومی و خاورشناسی به حوزه فهم متن و زبان‌شناسی آن مرتبط است. این مقاله بر این سوال اساسی تمرکز دارد: ضوابط استناد به متون دینی، به‌ویژه قرآن کریم، چیست تا از تفاوت نتایج پژوهش‌های بومی و خاورشناسی اجتناب شود؟ استناد و استدلال به متن دینی، اگر از یک سو بدون تبیین و از سوی دیگر بدون توجه به آزمون‌های معیار متن انجام گیرد، ممکن است به‌جای افزایش کارآمدی، متون را به گسل‌های لرزان تبدیل کند که دیدگاه‌های متفاوت را منعکس می‌کنند. بررسی استنادهای انجام‌شده به آیات قرآن نشان می‌دهد که تفسیرمحوری در مقابل تفسیرگریزی، زبان التفاتی-استنطاقی در مقابل زبان چسبندگی تاریخی، تفکیک سطح تاریخی-توسعه‌ای، فهم مقاصدی در مقابل فهم تجزیه‌ای و الگوی تعامل بینامتنی در مقابل الگوی تعامل فرامتنی، از مهم‌ترین محورهای روشی هستند که پژوهش‌های بومی و خاورشناسی را در حوزه تفسیر قرآن از یکدیگر متمایز می‌سازند.

comparison of quranic exegesis methodology from the perspective of commentators and orientalists with a linguistic approach

one of the main sources of divergence between indigenous and orientalist perspectives lies in the domain of text interpretation and its linguistic dimensions. this article focuses on the fundamental question: what are the proper criteria for referencing religious texts - especially the qur’an - in order to avoid discrepancies between indigenous and orientalist research outcomes? referencing and reasoning based on religious texts, if done without clarification on one hand and without considering textual validity tests on the other, may turn these texts into fragile fault lines reflecting divergent viewpoints, rather than enhancing their interpretive effectiveness. an analysis of how qur’anic verses are cited reveals several key methodological distinctions: interpretation-centered vs. interpretation-averse approaches, interrogative-reflective vs. historically adhesive language, historical-developmental level separation, purposive vs. fragmentary understanding, and intertextual vs. metatextual interaction models. these elements collectively distinguish indigenous and orientalist approaches to qur’anic exegesis.