بررسی انتقادی رویکرد پنج دایرة المعارف جدید مستشرقان

مطالعات مستشرقان پیرامون قرآن و اسلام از قرن هفتم میلادی آغاز شده و همچنان ادامه دارد. یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت مستشرقان در دورۀ معاصر، تالیف دایرة‌‌المعارف‌هاست. این موضوع در سال‌های اخیر بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته و منجر به تولید دانشنامه‌های جدید، متنوع و متعدد در این حوزه شده است. به‌طوری‌که برخی از این آثار حتی در میان محققان حوزۀ استشراق نیز ناشناخته و مغفول مانده‌اند و در مقالۀ حاضر، برای نخستین بار ترجمه و مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند. نقد و بررسی این دانشنامه‌ها برای شناخت آثار و اندیشۀ مستشرقان و ایجاد بستر لازم جهت نقدهای تفصیلی در آینده ضروری است. بر همین اساس، نوشتۀ حاضر به معرفی، نقد و بررسی پنج دایرة المعارف جدید مستشرقان می‌پردازد؛ سه دایرة المعارف تخصصی شامل «منازعه و فتح در جهان اسلام»، «پیامبر خدا؛ محمد در تاریخ، اندیشه و فرهنگ»، و «ادیان جهان»، و همچنین دو دایرة المعارف عمومی یعنی «دایرة المعارف آمریکانا» و «دایرة المعارف بریتانیکا». این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و شیوۀ کتابخانه‌ای تهیه شده و نتایج زیر به دست آمده است: 1. پرداختن به موضوعات جدید، متن ساده، حجم کوتاه مقالات، و پرداختن اجمالی به مذهب شیعه از نقاط مثبت برخی از این دانشنامه‌هاست؛ 2. تاثیرپذیری از اندیشه‌های سیاسی و استکباری و ترویج آن‌ها، ارائۀ دیدگاه‌ها و ادعاهای نادرست پیرامون موضوعات قرآنی و نبوی مانند همسران پیامبر، حضرت خدیجه، امی‌بودن پیامبر، و اقتباس قرآن، از جمله اشکالات این دانشنامه‌هاست؛ 3. اعتماد و اکتفا‌ی بیش از اندازه به منابع اهل سنت در شناخت قرآن و سیرۀ نبوی، و کم‌توجهی به منابع شیعی، مهم‌ترین منشا این اشکالات است.

a critical review of the approaches of five new encyclopedias by orientalists

orientalist studies on the qur’an and islam began in the 7th century ce and continue to this day. one of the most significant areas of contemporary orientalist activity is the compilation of encyclopedias. in recent years, this field has garnered increasing attention, leading to the production of numerous new and diverse encyclopedias. some of these works remain largely unknown and overlooked even among scholars of orientalism, and are, for the first time, translated and critically examined in this article. critically analyzing these encyclopedias is essential for understanding the works and thought of orientalists and for laying the groundwork for more detailed critiques in the future. accordingly, this study introduces, critiques, and evaluates five new encyclopedias authored by orientalists: three specialized encyclopedias — jihad and conquest in the islamic world, the prophet of god: muhammad in history, thought, and culture, and world religions — as well as two general encyclopedias, encyclopædia americana and encyclopædia britannica. this article employs a descriptive-analytical method and is based on library research. the findings are as follows: (1) addressing new topics, using simple language, concise articles, and briefly discussing shi‘ism are among the positive aspects of some of these encyclopedias; (2) however, being influenced by political and imperialist ideologies and promoting them, along with presenting incorrect views and claims regarding qur’anic and prophetic subjects — such as the prophet’s wives, khadija, the prophet’s illiteracy, and the notion of qur’anic borrowing — are among their major shortcomings; (3) the excessive reliance on and trust in sunni sources for understanding the qur’an and the prophet’s biography, coupled with neglect of shi‘a sources, constitute the primary origin of these shortcomings.