الگوی روان‌درمانی مثبت‌نگر: امکان تبیین و ارتقای سلامت روان بر اساس مولفه‌های مثبت‌نگری مبتنی بر تحلیل محتوی قرآن کریم

هدف: پژوهش حاضر با هدف طراحی و اثربخشی‌یابی یک مدل روان‌درمانی مثبت‌نگر مبتنی بر آموزه‌های قرآن کریم، به بررسی امکان ارتقای سلامت روان دانشجومعلمان پرداخته است. ضرورت تحقیق از آن جهت است که روان‌شناسی مثبت‌نگر با وجود کارآمدی، بر مبانی سکولار استوار است و نیاز به بازخوانی آن در چارچوب فرهنگی دینی همچون قرآن احساس می‌شود.روش: پژوهش از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون پس‌آزمون با گروه کنترل و مرحله پیگیری بود. جامعه آماری شامل 34 نفر از دانشجومعلمان پسر دانشگاه فرهنگیان تهران در سال 2023 بود. نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شد و شرکت‌کنندگان به‌طور تصادفی در دو گروه آزمایش (17 نفر) و کنترل (17 نفر) قرار گرفتند. گروه آزمایش در ده جلسه 90 دقیقه‌ای تحت آموزش روان‌درمانی مثبت‌نگر بر مبنای مفاهیم قرآنی قرار گرفت. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه سلامت عمومی (ghq-28) و مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس (dass-21) بود. داده‌ها با تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر و آزمون بونفرونی بررسی شد.یافته‌ها: نتایج نشان داد که مداخله مثبت‌نگر قرآنی اثر معناداری بر ارتقای سلامت روان دانشجومعلمان داشته است (f=1320.595, p<0.001, η²=0.977). این اثرگذاری در تمامی مولفه‌های سلامت روان شامل نشانگان جسمانی، نارساکارآمدی اجتماعی، اضطراب و افسردگی تایید شد. کاهش چشمگیر اضطراب و افسردگی و افزایش شاخص‌های سلامت روان در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل مشاهده شد. یافته‌ها همچنین بیانگر پایداری اثر مداخله در مرحله پیگیری بودند.نتیجه‌گیری: الگوی روان‌درمانی مثبت‌نگر مبتنی بر آموزه‌های قرآن کریم توانست محدودیت‌های مدل‌های سکولار روان‌شناسی مثبت را برطرف کند و با مفاهیمی چون توکل، صبر، امید، رحمت الهی و آرامش درونی، سلامت روان دانشجومعلمان را بهبود بخشد. این پژوهش گامی نوین در عملیاتی‌سازی مفاهیم قرآنی در قالب مدل‌های ساختاریافته روان‌درمانی و مبتنی بر شواهد به شمار می‌رود و می‌تواند مبنایی برای توسعه مداخلات آموزشی و تربیتی در دیگر زمینه‌های اسلامی باشد.

positive psychotherapy model: explaining and enhancing mental health based on the positive components through content analysis of the holy quran

objective: the present study aimed to design and evaluate the effectiveness of a qur’an-based positive psychotherapy model to enhance mental health among teacher trainees. while positive psychology has contributed significantly to the promotion of well-being, its secular and individualistic foundations limit its applicability in islamic cultural contexts. the qur’an provides a meaningful framework with concepts such as reliance on god, patience, divine mercy, and inner peace through remembrance.method: this quasi-experimental research employed a pretest–posttest design with a control group and follow-up stage. the statistical population consisted of 34 male teacher trainees at farhangian university in tehran (2023), selected through purposive sampling and randomly assigned to experimental (n=17) and control (n=17) groups. the experimental group received ten 90-minute sessions of qur’an-based positive psychotherapy. data collection tools included the general health questionnaire (ghq-28) and the depression, anxiety, and stress scale (dass-21). data were analyzed using repeated measures anova and bonferroni post-hoc tests.results: results showed a significant impact of the qur’an-based positive psychotherapy on mental health (f=1320.595, p<0.001, η²=0.977). significant improvements were observed in all subscales of mental health: somatic symptoms, social dysfunction, anxiety, and depression. the intervention led to substantial reductions in anxiety and depression, as well as improvements in psychological well-being, with effects persisting during follow-up.conclusion: the qur’an-based positive psychotherapy model effectively addressed the limitations of secular positive psychology by integrating spiritual and cultural dimensions. concepts such as hope, divine mercy, patience, and inner tranquility contributed to the enhancement of mental health among participants. this study provides a structured and evidence-based model for integrating qur’anic teachings into psychotherapy and offers a foundation for broader applications in islamic educational and therapeutic contexts.