گاه‌شماری شمسی و قمری در قرآن

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی نظام گاه‌شماری در قرآن کریم و تحلیل جایگاه تقویم قمری و شمسی در مناسک دینی و زندگی اجتماعی انجام شده است. اهمیت موضوع در آن است که زمان و تقسیم‌بندی آن همواره یکی از مسائل بنیادین تمدن‌ها و ادیان بوده و قرآن کریم نیز با اشاره به حرکت شمس و قمر، شب و روز، فصول و ماه‌ها، چارچوبی جامع برای درک و محاسبه زمان ارائه کرده است.روش: تحقیق به روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد نقلی انجام شده است. داده‌ها از آیات قرآن کریم و منابع تفسیری، روایی و لغوی معتبر گردآوری شد. سپس مفاهیم کلیدی زمان در قرآن (مانند سَنه، عام، حول، شهر، منازل قمر) بررسی و دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل‌سنت تحلیل گردید. همچنین برای مقایسه جایگاه تقویم شمسی و قمری، از شواهد تاریخی، نجومی و نظام‌های گاه‌شماری دیگر تمدن‌ها استفاده شد.یافته‌ها:مفهوم‌شناسی: در قرآن واژگانی چون «سَنه»، «عام»، «حول»، «حِجّه» و «شهر» به‌کار رفته که هر یک معنای خاصی در ارتباط با زمان دارند. «شهور» به ماه‌های قمری اشاره دارد و «سَنه» و «عام» می‌توانند هر دو نظام را شامل شوند.انواع گاه‌شماری: قرآن با تایید نظام دوازده‌ماهه (توبه: 36) هماهنگ با دیگر تمدن‌هاست. تقویم قمری در عبادات (حج، روزه، زکات و...) محوریت دارد و تقویم شمسی در محاسبات طبیعی (کشاورزی، تجارت، فصول) کاربرد دارد.دیدگاه ترکیبی قرآن: یافته‌ها نشان داد که قرآن تقابل میان دو نظام را نمی‌پذیرد؛ بلکه نظام قمری را مبنای مناسک شرعی و نظام شمسی را مبنای حساب سال‌ها و امور مدنی می‌داند.نتیجه‌گیری: قرآن کریم ضمن تاکید بر تقویم قمری در عبادات، اعتبار تقویم شمسی را در عرصه‌های طبیعی و اجتماعی نیز تصریح کرده است. ازاین‌رو، می‌توان گفت که هندسۀ قرآنی زمان، رویکردی جامع و ترکیبی دارد که نیازهای عبادی، مدنی و طبیعی بشر را توامان پوشش می‌دهد. این نگاه نه‌تنها مانع تقابل میان دو نظام نیست، بلکه هر یک را در جایگاه خاص خود معتبر می‌داند.

solar and lunar chronology in the qur’an

objective: this study aims to examine the concept of calendrical systems in the qur’an, focusing on the roles of lunar and solar reckoning in religious rituals and social life. the significance of the research lies in the fact that time and its division have been central concerns of civilizations and religions, while the qur’an, through references to the sun, moon, night, day, seasons, and months, provides a comprehensive framework for understanding and calculating time.method: the research employs a descriptive-analytical approach with a textual-traditional orientation. qur’anic verses related to time were collected and analyzed alongside authoritative exegetical, lexical, and narrative sources. key terms such as sanah, ‘ām, ḥawl, ḥijjah, and shahr were studied. furthermore, historical and astronomical evidence, along with comparative data from other civilizations, were used to clarify the relationship between solar and lunar calendars.results: conceptual results: the qur’an uses multiple terms for time, each carrying specific meanings. while shahr and shuhūr clearly denote lunar months, terms like sanah and ‘ām may refer to both solar and lunar years. calendrical systems: the qur’an acknowledges the twelve-month division (q 9:36), consistent with other civilizations. the lunar calendar forms the basis for worship (fasting, hajj, zakāt, sacred months), whereas the solar calendar is aligned with natural cycles such as agriculture, trade, and seasonal change. integrative approach: the findings show that the qur’an does not set lunar and solar systems in opposition but validates both: the lunar calendar for religious rituals and the solar calendar for civil and natural calculations.conclusion: the qur’an simultaneously establishes the lunar calendar as the foundation of religious observances and affirms the solar calendar as a valid system for social and natural life. thus, the qur’anic conception of time is comprehensive and integrative, recognizing the complementary functions of both systems in meeting human spiritual and practical needs.