مدل مفهومی تفکر انتقادی بر اساس منابع اسلامی

پژوهش حاضر به منظور دستیابی به مدل مفهومی تفکر انتقادی در منابع اسلامی، انجام شده است. روش پژوهش تحلیل کیفی محتوای متون دینی (شجاعی، 1399) بود که برای فهم و استنباط آموزه‌‌های روان شناختی از منابع اسلامی به کار‌ می‌رود. برای دستیابی به این هدف ابتدا مفاهیم و گزاره‌‌های مرتبط با تفکر انتقادی از منابع اسلامی گردآوری و با استفاده از اصول پیش پردازش متن مورد بررسی قرار گرفت. در مرحله بعد محتوای استنباطی هر گزاره روی یک فرم ثبت و بعد از تکمیل شدن برای اعتبارسنجی در اختیار 13 نفر از کارشناسان قرار گرفت تا  نظر خود را در مورد برداشت‌‌های انجام شده از آیات و روایات در یک مقیاس چهار درجه ای از کاملا موافقم تا کاملا مخالفم اعلام کنند. سپس بر اساس نظر کارشناسان دو شاخص نسبت روایی محتوا (cvr) و شاخص روایی محتوا (cvi) محاسبه و با توجه به معیارهای در نظر گرفته شده و نتایج به دست آمده در این مرحله، 11 مولفه برای تفکر انتقادی شامل استفاده از منابع معتبر، ارائه تبیین واضح و روشن، ارزیابی منطقی ایده‌‌‌‌ها، ادله و ادعاها، علم‌محوری، داشتن ذهن باز، عاقبت‌‌‌اندیشی، استدلال، جامع‌نگری، پرسشگری،‌‌‌اندیشه ورزی و پرهیز از قضاوت نسنجیده به دست آمد. در پایان مدل مفهومی تفکر انتقادی با استفاده از مولفه‌‌های به دست آمده در مراحل قبل ترسیم و گزارش نهایی تهیه شد.

a conceptual model of critical thinking in islamic sources

this study aims to develop a conceptual model of critical thinking based on islamic sources. the research employs qualitative content analysis of religious texts (shujaei, 2020), a method used to derive psychological insights from islamic teachings. to achieve this objective, relevant concepts and propositions related to critical thinking were collected from islamic sources. the gathered texts underwent pre-processing for analysis. next, inferential content from each proposition was recorded on a structured form. to ensure validity, the findings were evaluated by 13 experts, who expressed their opinions on the interpretations of quranic verses and hadiths using a four-point likert scale ranging from strongly agree to strongly disagree. based on expert feedback, two validity indices—content validity ratio (cvr) and content validity index (cvi)—were calculated. after applying the specified criteria and analyzing the results, 11 key components of critical thinking were identified: use of reliable sources, clear and coherent explanation, logical evaluation of ideas, evidence, and claims, scientific approach, open-mindedness, foresight and consideration of consequences, reasoning and rational argumentation, comprehensive analysis, inquiry and questioning, reflective thinking and avoidance of hasty judgments. finally, a conceptual model of critical thinking was developed using these components, and the final report was compiled.