تدوین مدل مفهومی زودباوری بر اساس منابع اسلامی

پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی زودباوری بر اساس منابع اسلامی انجام شد. درک مفهوم زودباوری از ویژگی‌های اساسی انسان و در قلمرو شناخت اجتماعی است که زودباوری، درک فرد را نسبت به قضاوت‌ها و تصمیم‌های انسانی تحریف و تضعیف می‌کند. روش پژوهش در این تحقیق به صورت تحلیل محتوای کیفی شیه و شانون به شیوه تحلیل محتوای عرفی و قراردادی بود. بدین منظور، ابتدا با تعیین واحد تحلیل معنایی، تمام آیات قرآن کریم و روایات مورد بررسی قرار گرفت و تحلیل داده‌های آیات و روایات مربوط به زودباوری با روش تحلیل محتوای کیفی در سه مرحله کدگذاری شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که بر اساس منابع اسلامی، 5 مولفه اصلی شامل سرعت در پذیرش، سرعت در تغییر، زودفریبی، ضعف در تدبیر و غفلت از شر شناسایی و استنتاج شدند که از مفاهیم سفاهت (سَفَه)، حماقت (حُمق) و بلاهت (بُله) استخراج شده‌اند. طبق مدل به دست آمده، زمینه‌هایی شامل جهل و نابخردی، بی‌ایمانی و عدم شناخت اجتماعی وجود دارد که تسهیل‌گر زودباوری هستند. با بررسی این مفاهیم که هسته مرکزی مدل حاضر را تشکیل می‌دهند و با توجه به منابع اسلامی درباره زودباوری مشخص شد، سفاهت و حماقت نقش اصلی را ایفا می‌کنند و بلاهت سبب استواری در زودباوری است. بنابراین، برای اجتناب از زودباوری در حوزه روابط بین‌فردی اولویت به رفع زمینه‌ها است.

developing a conceptual model of gullibility based on islamic sources

this study aims to develop a conceptual model of gullibility based on islamic sources. understanding the concept of gullibility is essential in human nature and falls within the domain of social cognition, as gullibility distorts and weakens an individual's perception of judgments and decision-making. the research method follows a qualitative content analysis approach based on the conventional and directed content analysis of shey and shannon. to achieve this, all verses of the quran and narrations were examined by identifying semantic analysis units, and the data related to gullibility were coded in three stages using qualitative content analysis. the findings indicate that, according to islamic sources, five main components were identified and inferred: rapid acceptance, rapid change, susceptibility to deception, lack of prudence, and neglect of evil, which were derived from the concepts of folly (safāha), stupidity (ḥumq), and naivety (balah). the developed model highlights that factors such as ignorance, lack of wisdom, disbelief, and the absence of social awareness facilitate gullibility. upon analyzing these core concepts, which form the central structure of the present model, it was determined that folly and stupidity play the primary roles, while naivety reinforces gullibility. therefore, in interpersonal relationships, the priority should be addressing the underlying factors to prevent gullibility.