تجمع و انتقال مواد پرورده در تریتیکاله (x triticosecale wittmack) کشت ‌مخلوط ‌شده با نخود (cicer arietinum l.) تحت تاثیرکاربرد کود زیستی-آلی و کم‌آبیاری

با توجه به تاثیر قابل توجه مواد پرورده تجمع‌یافته در دوره رشد رویشی بر عملکرد دانه غلات در شرایط تنش آبی انتهای فصل، آزمایشی به‌صورت طرح اسپلیت فاکتوریل در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه پژوهشی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی داراب - دانشگاه شیراز در سال زراعی 1399-1398 اجرا شد. تیمارهای آزمایشی شامل دو سطح آبیاری [مطلوب (شاهد): آبیاری براساس نیاز آبی گیاه تا مرحله رسیدگی فیزیولوژیک و کم‌آبیاری (تنش آبی): آبیاری براساس نیاز آبی گیاه تا مرحله شیری] به عنوان عامل اصلی و سه منبع کودی [شیمیایی: 50 کیلوگرم فسفر بر هکتار + 150 کیلوگرم نیتروژن بر هکتار، تلفیقی: 25 کیلوگرم فسفر بر هکتار + 75 کیلوگرم نیتروژن بر هکتار + 20 تن کود گوسفندی بر هکتار + تلقیح با باکتری های سودوموناس فلورسنس و آزوسپیریلوم براسیلنس)، زیستی-آلی: 40 تن کود گوسفندی بر هکتار + تلقیح با باکتری های سودوموناس فلورسنس و آزوسپیریلوم براسیلنس] و دو نوع سامانه کشت [کشت خالص تریتیکاله (x triticosecale wittmack) (رقم هاشمی) و کشت مخلوط تریتیکاله – نخود (cicer arietinum l.) (رقم داراب) (1:1)] به عنوان عوامل فرعی بودند که به صورت فاکتوریل در کرت های اصلی قرار گرفتند. نتایج آزمایش نشان داد که بیشترین مقدار انتقال مجدد مواد در شرایط مطلوب رطوبتی در سامانه کود تلفیقی (2271.9 کیلوگرم بر هکتار) و در سامانه کشت مخلوط تریتیکاله با نخود (2188.4 کیلوگرم بر هکتار) به دست آمد. کم‌آبیاری، انتقال مجدد مواد پرورده و کارآیی انتقال مجدد مواد پرورده در هر دو سامانه کشت را نسبت به شرایط مطلوب رطوبتی کاهش داد، به‌طوری‌که کمترین میزان کاهش در این صفات (به ترتیب 16.5 و 4.3 درصد) در الگوی کشت مخلوط نسبت به کشت خالص مشاهده شد. همچنین کمترین میزان کاهش انتقال مجدد مواد پرورده و کارآیی انتقال مجدد مواد پرورده به‌واسطه کم‌آبیاری نسبت به شرایط مطلوب رطوبتی با کاربرد به‌ترتیب کود زیستی-آلی (16.0 درصد) و کود تلفیقی (2.3 درصد) به دست آمد. عملکرد دانه همبستگی خطی و مثبت با انتقال مجدد مواد پرورده در شرایط مطلوب و کم‌آبیاری نشان داد (ترتیب r2 = 0.65 و r2 = 0.95). بنابراین، به‌منظور افزایش انتقال مجدد مواد پرورده و به‌دنبال آن افزایش عملکرد دانه، کشت تریتیکاله به‌صورت مخلوط با نخود و همچنین استفاده از سامانه تلفیقی در شرایط مطلوب رطوبتی توصیه می شود. به‌علاوه، چنانچه احتمال بروز تنش آبی در انتهای فصل رشد تریتیکاله وجود داشته باشد، با توجه به کاهش کمتر انتقال مجدد مواد پرورده در شرایط تنش نسبت به مطلوب در شرایط کاربرد کود زیستی- آلی نسبت به سایر سامانه های کودی و استفاده از کشت مخلوط نسبت به خالص قابل توصیه است.

assimilate accumulation and translocation of triticale (x triticosecale wittmack) in intercropped triticale-chickpea (cicer arietinum l.) as affected by bio-organic fertilizer and deficit irrigation

introductionwater stress is one of the main limiting factors for global crop productivity in arid areas. a strategy to mitigate the pronounced water stress levels may entail the application of plant growth-promoting rhizobacteria (pgprs), organic matter, and intercropping systems in arid regions. among pgprs, pseudomonas and azospirillum bacteria stand out for their remarkable capacity to enhance the availability of soil phosphorus (p) and nitrogen (n), respectively. sufficient p and n uptake has been documented to improve plants’ resilience to water stress through several mechanisms and, therefore, increase dry matter remobilization, grain yield in late-season severe water stress. the application of organic matter and intercropping systems emerges as alternative solutions for mitigating severe water stress levels, and consequently improving dry matter remobilization and grain yield of the intercropping members. despite the above knowledge, there is a lack of information regarding the interaction between biological fertilizer, organic matter, and the triticale-chickpea intercropping system in mitigating the detrimental effects of water stress on triticale (× triticosecale wittmack). therefore, this research was conducted to evaluate the impacts of pgprs, sheep manure, and intercropped triticale with chickpea (1:1) on assimilate accumulation and translocation of triticale as two main traits for determining the triticale grain yield under the late-season deficit irrigation (water stress) in southern iran (fars province -darab).materials and methodsa split-factorial experiment based on randomized complete block design with three replications was implemented at the research field of the college of agriculture and natural resources of darab - shiraz university in 2019-2020 growing season. treatments were two levels of irrigation (ir): [1- normal (irn): irrigation based on the plant water requirement up to the physiological maturity stage (zgs92) and 2- deficit irrigation (water stress - ws): irrigation based on the plant water requirement up to the milking stage] as the main plots. three fertilizer sources (fs) [1- chemical: ( 50 kg p ha-1 + 150 kg n ha-1), 2- integrated: (25 kg p ha-1 + 75 kg n ha-1 + 20 tons sheep manure ha-1 + inoculation with pseudomonas fluorescens and azospirillum brasilense) 3- bio-organic: 40 tons sheep manure ha-1 + inoculation with p.  fluorescens and a. brasilense] and two cropping systems (cs) [1- monoculture of triticale, 2- intercropped triticale with chickpea (1:1)] were subjected as the sub-plots. the aboveground dry matter of the whole plant organs at the anthesis stage and the dry matter of the vegetative organs at maturity were measured, and the dry matter remobilization and its attributes were calculated as barati and ghadiri (2017) mentioned. data were analyzed using sas 9.1 software, and means were separated using the duncan multiple range test at 5% probability level. results and discussionthe results showed that the highest amount of assimilate remobilization occurred in integrated (2271.9 kg ha-1) and intercropped triticale (2188.4 kg ha-1) under irn condition. assimilate remobilization and assimilate remobilization efficiency decreased by deficit irrigation. however, these decrements were different in the two cropping systems. intercropping triticale, as compared to its sole, showed a lower decrease in these traits (16.5% and 4.3%, respectively).  furthermore, the smallest reductions in assimilate remobilization and assimilate remobilization efficiency due to deficit irrigation were observed in the bio-organic (16.0%) and integrated (2.3%) treatments, respectively. grain yield showed a positive and linear relationship with assimilate remobilization in irn and ws conditions (r2 = 0.65 and r2 = 0.95, respectively). conclusionsas a result, to enhance assimilate remobilization and subsequently increase triticale grain yield, triticale–chickpea intercropping combined with integrated fertilizer application is recommended under irn conditions. in contrast, when deficit irrigation (water stress) is anticipated, a bio-organic fertilizer system and intercropped triticale are advisable.