ناسیونالیسم در تاریخ چپ: مطالعه‌ی خوانش تاریخ‌نگاری‌چپ‌ ایران از ملت و ملی‌گرایی؛ یک تحلیل مضمونی

مطالعه حاضر با تمرکز بر مورد مشخص ایران به بررسی مواجه‌ی تاریخ چپ ایران با «ملت» و «ملی‌گرایی» پرداخته است. تحقیق با نگرداشت چهارچوب مفهومی استخراج شده از نسبت‌کاوی مارکسیسم و ملی‌گرایی و با روش تحلیل مضمونی براون و کلارک (در شیوه‌ای مقایسه‌ای) انجام شده است. به این ترتیب پس از انتخاب 13 متن تاریخی از 9 تاریخی‌نگار چپ ایران به روش نمونه‌گیری نظری سپس تحلیل مقایسه‌ای مضامین آن، 12 مضمون اصلی و دو مضمون فرعی استخراج شد. بررسی مقایسه‌ای مضمون‌ها با نگرداشت مفاهیم تحقیق، به شناسایی دو سنخ تاریخ‌نگاری چپ منجر شد: 1 تاریخ چپ ارتدوکسی 2 تاریخ چپ نئومارکسیستی: نوع اول با مضمون مرکزی (فئودالیسم ایرانی)، بررسی ساختار فئودالیسم ایران را دستور کار قرار داده است. نوع دوم که اخیر، به شمار می‌رود فهم تاریخی ایران را به یک ثابت ساختاری و فراتاریخی یعنی (استبداد ایرانی) تقلیل می‌دهد. در نوع نخست در باره ملت و ملی‌گرایی نوعی از سکوت یا خاموشی معنادار ملاحظه گردید. با این همه در تاریخ چپ نئومارکسی، ملت و ملی‌گرایی فعال است. ملت در یک ساخت طبقاتی، در تضاد با دولت به طور خاص در لحظات مبارزاتی (انقلاب/جنبش) ادراک می‌شود از این رو ملت در این نوع تاریخ، واقیعتی سیال است. همچنین ملی‌گرایی در دو سطح توده و دولت هر دو به صورت ابزاری ایدئولوژیکی در بسیج، اذعام و همگون‌سازی جمعی/سیاسی طرح می‌گردد که به طور خاص از ناسیونالیسم توده خوانشی ایجابی و از ناسیونالیسم دولت خوانشی ستیزه‌جو (افیون توده) به دست داده شده است

nationalism in the history of the left: the study of iran's left historiographical reading of the nation and nationalism: a thematic analysis

this research examines iranian leftist historiography, specifically its interpretations of nation and nationalism, two of the most challenging concepts in contemporary political and social discourse. using braun and clarke's comparative thematic analysis method, thirteen historical texts from nine prominent iranian leftist historians were analyzed, selected through theoretical sampling. the analysis identified twelve main themes and two sub-themes. a comparative study of these themes, in light of the research's theoretical findings, revealed two distinct historiographical approaches within the iranian left: 1- orthodox left historiography, 2- neo marxist left historiography. furthermore, dividing the extracted themes into two thematic groups highlighted two overarching historical perspectives: a) iranian feudalism, b) iranian despotism. the findings show that the orthodox approach narrates iranian history primarily through the lens of iranian feudalism, while the neo-marxist approach—a more recent perspective—interprets iran's historical trajectory as a transhistorical structure centered on iranian despotism. regarding the core research question, the results indicate that there is no unified stance on nation and nationalism within iranian leftist historiography. the orthodox tradition largely remains silent on these concepts, while the neo-marxist tradition actively engages with them at both societal and state levels. at the societal level, the nation is viewed through a class-based structure, often in opposition to the state, particularly during periods of struggle (e.g., revolutions or movements). conversely, at the state level, the nation is portrayed as part of an authoritarian structure, reflecting a marxist oppressive nation. additionally, nationalism is interpreted as an ideological tool functioning at both mass and state levels. while mass nationalism is often framed positively, state nationalism is characterized asauthoritarian and despotic.