معناشناسی واژه «علم» در قرآن‏ با تاکید بر روابط همنشینی و جانشینی

واژه «علم» به صورت مصدر 74 بار در قرآن آمده‌است. با این همه، در مواردی پرشمار، مفسران به بیان معنای آن نپرداخته یا معناهایی ناسازگار با سیاق آیات، یا متفاوت در ساخت‌های مشابه برای آن آورده‌اند؛ در مواردی بسیار نیز صرفاً معنای لغوی یا مصطلح یعنی دانش را به عنوان معنای واژه بیان کرده‌اند. از آنجا که شناخت معانی واژگان قرآن، نقشی عمده در فهم مقاصد آیات قرآن کریم دارد و در مطالعات قرآنی معاصر استفاده از روش‌های زبان‌شناختی نقشی موثر یافته‌است، این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با شیوۀ گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای انجام شد تا معناشناسی واژۀ علم در قرآن با تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی صورت گیرد. یافته‌های پژوهش بیان‌گر آن است که نزدیک به 90٪ از کاربردهای این واژه در قرآن ناظر به هرگونه دانش، شناخت و آگاهی با منشا الهی است و تنها نزدیک به 10٪ از کاربردهای آن به معنای لغوی علم است. همچنین بررسی روابط میان این واژه و واژگان هم‌حوزه آن نشان می‌دهد که تنها علم قطعی و یقین‌آور از منظر قرآن، علمی است که منبع آن خداوند و علم او باشد که از مجرای وحی و در قالب کتاب‌های آسمانی در اختیار انبیاء و بالتّبَع، دیگر انسان‌ها قرار می‌گیرد؛ از این منظر، «علم» در قرآن بیشتر برای لوح محفوظ و علم الهی، وحی و کتاب‌های آسمانی اعم از تورات، انجیل، و قرآن استفاده شده‌است.

semantics of the term “ʿilm” (knowledge) in the quranwith emphasis on syntagmatic and paradigmatic relations

the term ʿilm (knowledge) appears 74 times in the quran as a verbal noun (maṣdar). despite its frequency, many exegetes either omit its definition, provide contextually inconsistent meanings, or offer divergent interpretations for structurally similar usages. in numerous cases, they merely cite its lexical or conventional meaning—“knowledge”—without deeper analysis. given the critical role of semantic precision in understanding quranic objectives and the growing influence of linguistic methodologies in contemporary quranic studies, this research adopts a descriptive-analytical approach and library-based data collection to examine the semantics of ʿilm through syntagmatic and paradigmatic relations. findings indicate that nearly 90% of the term’s quranic usages denote any form of divinely sourced knowledge, cognition, or awareness, while only 10% align with its lexical meaning. analysis of its relations with co-occurring terms reveals that, from the quranic perspective, only definitive, certain knowledge (ʿilm yaqīnī)—rooted in god’s omniscience and transmitted through revelation (waḥy) and celestial scriptures (e.g., torah, gospel, quran) to the prophets and then other humans—qualifies as true ʿilm. this quranic term primarily references the preserved tablet (al-lawḥ al-maḥfūẓ), divine knowledge (ʿilm ilāhī), revelation, and revealed books, including torah, gosple, and the quran.