پدیدارشناسی تفسیر قرآن کریم‏ تحلیلِ مقولۀ تاریخمندی تفسیر قرآن با تاکید بر رویکرد هستی‌‌شناسی هایدگر

یکی از موضوعات بنیادین در حوزۀ تفسیر قرآن، بحث «تاریخمندیِ تفسیر» قرآن است. اندیشمندان اسلامی در سال‌های اخیر، مسالۀ «تاریخمندی قرآن» را مورد توجه قرار داده‌اند. وجه ناگفته‌ای که در کلام پیروان نظریۀ تاریخمندی قرآن قابل پی‌جویی است، دل‌ناگرانیِ ایشان درباره غفلت انسانِ مسلمان از مسائل نوپدید جهانِ خود، و فهمِ آیات قرآن، صرفاً از بستر نزول آیات است. مارتین هایدگر، فیلسوف پدیدارشناس، مسالۀ تاریخمندیِ تفسیر را از نظرگاهی ویژه و ذیل پرسش از مسالۀ «هستی»، مورد تامل قرار داده‌است. «هستی»، چرخه‌ای همواره پویا و پیش ‌رونده‌است که از هرگونه سکون و ایستایی گریزان است. اما هستی را صرفاً به واسطۀ «انسان» می‌توان فهمید، زیرا او تنها پرسشگر هستی است و به‌ عنوان تنها موجودِ تاریخمند، در ذات خود هستنده‌ای پویا و تعالی‌ جوست. ازمنظر پدیدارشناسی، «تاریخمندی متن»، تنها در پرتو «تاریخمندی تفسیرِ متن» قابل تبیین است؛ زیرا متن، تنها به واسطۀ تفسیر، معنای خود را آشکار می‌نماید؛ اما از آن رو که تفسیر، فرآوردۀ فهم انسان است، فهم تاریخمندیِ تفسیر نیز پیشاپیش، معطوف به دریافتِ وجه «تاریخمندیِ مفسرِ متن» است. پژوهش حاضر، درصدد تبیین مسالۀ «تاریخمندیِ تفسیرِ قرآن» به سیاقی پدیدارشناسانه است. از این رو با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با تاکید بر الگوی فکری-فلسفیِ هایدگر، نقشِ تاریخمندیِ مفسر را در تاریخمندیِ تفسیر مورد بررسی قرار می‌دهد. از نگاه هستی‌شناسی، مسالۀ مورد بحث هنگامی به نتیجه خواهد رسید که تاریخمندی تفسیر، هم‌ راستا با تبیین ساحت‌هایِ تاریخمندانۀ هستی مفسر، که شامل«واقع‌بودگی»، «هرروزگی» و«طرح‌افکنی و امکان» است، مورد بحث قرار گیرد.

phenomenology of quranic interpretationanalyzing the historicity of quranic exegesis with emphasis on heidegger’s ontological approach

one of the fundamental topics in the field of quranic interpretation is the discussion of the historicity of interpretation of the quran. in recent years, islamic scholars have increasingly focused on the issue of the historicity of the quran. a less-discussed aspect in the discourse of proponents of this theory is their concern about muslims’ neglect of emerging global issues and their understanding of quranic verses solely within the context of their revelation. martin heidegger, a phenomenologist philosopher, has reflected on the historicity of interpretation through his unique perspective on the question of being (wujūd). for heidegger, being is a dynamic and progressive cycle that resists stasis. however, being can only be understood through humanity, as humans are the sole questioners of being and are inherently dynamic and transcendent as historical beings. from a phenomenological perspective, the historicity of a text can only be explained in light of the historicity of its interpretation, as a text reveals its meaning solely through interpretation. since interpretation is a product of human understanding, comprehending the historicity of interpretation is inherently tied to recognizing the historicity of the interpreter. this study aims to explore the issue of the historicity of quranic interpretation through a phenomenological lens. using a descriptive-analytical method and emphasizing heidegger’s philosophical-ontological framework, it examines the role of the interpreter’s historicity in shaping interpretive historicity. from an ontological standpoint, this issue can only be resolved when interpretive historicity aligns with an analysis of the historical dimensions of the interpreter’s being—namely facticity (waqiʿiyyah), everydayness (yawmīyyah), and projection and possibility (ṭarḥ wa imkān).