تحلیل اندیشه سیاسی عبدالله العروی براساس الگوی اسپریگنز

مقدمه و اهداف: عبدالله عروی، اندیشمند پرآوازه مراکشی و یکی از مهم‎ترین منتقدان فکری جهان عرب معاصر، با ترکیب تحلیل تاریخی، مارکسیسم فرهنگی و نقد سنت، به بررسی بحران‎های اساسی جوامع عربی-اسلامی پرداخته است. شکست اعراب در جنگ 1967 با اسرائیل افزون‌براینکه شکستی نظامی محسوب می‎شد، بحرانی هویتی را نیز نمایان کرد و عروی را به تامل مجدد درباره ماهیت این بحران و راه‎های برون‎رفت از آن سوق داد. به باور او، جوامع عربی نه‎تنها گرفتار عقب‎ماندگی ساختاری و وابستگی به غرب هستند، بلکه در عرصه شناختی و هویتی نیز با نوعی انحطاط عمیق دست‎به‎گریبان‎اند. این مقاله، با بهره‎گیری از مدل چهارمرحله‎ای توماس اسپریگنز که شامل مشاهده بحران، تحلیل ریشه‎های آن، تصویرسازی جامعه‎ای مطلوب و ارائه راه‎حل است، اندیشه سیاسی عروی را بررسی می‎کند. این روش به‌جای قضاوت ایدئولوژیک، بر فهم منطق درونی اندیشه‎های سیاسی تمرکز دارد و بر این باور است که هر ایدئولوژی، حتی اگر از بیرون غیرعقلانی جلوه کند، در ذات خود دارای یک ساختار عقلانی است. هدف این پژوهش بررسی نظام‎مند اندیشه عروی با هدف شناسایی بحران اصلی، دلایل شکل‎گیری آن، ویژگی‎های جامعه ایدئال مورد نظر او و راهکارهای پیشنهادی برای برون‎رفت از این بحران است.روش: این پژوهش با رویکردی کیفی و تحلیلی- نقدی انجام شده است و از الگوی چهارمرحله‎ای توماس اِی. اسپریگنز در کتاب فهم نظریه‎های سیاسی (1990) بهره می‎گیرد. رویکرد پژوهش، زمینه‎گرایانه است و برخلاف روش متن‎گرایانه معتقد است اندیشه سیاسی نمی‎تواند از بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی جدا شود. این روش، تفکر سیاسی یک اندیشمند را در چهار مرحله منطقی بررسی می‎کند: 1. مشاهده بحران: شناسایی مشکل اصلی که متفکر با آن روبه‎روست؛ 2. ریشه‎شناسی: بررسی علل تاریخی، ایدئولوژیک و ساختاری بحران؛ 3. ترسیم جامعه مطلوب: تجسم جامعه‎ای عادلانه، آزاد و مستقل؛ 4. ارائه راه‎حل: ارائه راهکارهای عملی و نظری برای رسیدن به جامعه مطلوب.نتایج: یافته‎های این پژوهش نشان می‎دهد که براساس رویکرد اسپریگنز، نقطه آغاز تفکر سیاسی زمانی است که فرد بی‎نظمی و بحران در فضای اجتماعی-سیاسی را درک می‎کند. برای عروی، شکست اعراب در جنگ 1967 با اسرائیل به‎عنوان نقطه عطفی در شکل‎گیری اندیشه‎هایش مطرح است. این شکست نه‌تنها یک ناکامی نظامی بود، بلکه به بحران هویتی عمیقی دامن زد و پرسش‎های بنیادی درباره «کیستی»، «جایگاه» و «آینده» جوامع عربی در نظام جهانی را برانگیخت. عروی این وضعیت را فراتر از یک مسئله سیاسی یا نظامی تلقی کرده و آن را نتیجه انحطاط درونی و عقب‎ماندگی ساختاری می‎داند؛ شرایطی که با نفوذ استعمارگرایی غربی شدت گرفته است. به باور او، جوامع عربی صرفاً در زمینه‎های اقتصادی و نظامی ضعف ندارند، بلکه در ابعاد فکری و هویتی نیز با مشکلات بنیادین و بیماری‎های ساختاری مواجه هستند.در مرحله دوم، عروی ریشه بحران هویت را حاصل ترکیبی از عوامل تاریخی و ساختاری می‎داند. نخستین عامل را استعمار معرفی می‎کند؛ نیرویی که نه‎تنها سرزمین‎ها را اشغال کرد، بلکه بر ذهنیت جوامع نیز تاثیر عمیقی گذاشت. وی در کتاب تاریخ مغرب بیان می‎کند که نادیده‎گرفتن ادبیات استعماری، سد بزرگی بر سر فهم دقیق از خود و تاریخ به شمار می‎رود. استعمار از طریق تحمیل زبان، قوانین و فرهنگ غربی، هویت بومی را تضعیف کرده و جوامع را به‌سوی وابستگی فرهنگی کشانده است. عامل دوم، سنت‎گرایی و سلفی‎گرایی است. عروی این جریان را به‎عنوان یک پدیده تاریخی می‎بیند که با تکیه بر گذشته‎گرایی و تفسیر ایستا از اسلام، به ایدئولوژی‎ای محدودکننده تبدیل شده و مانعی بر سر راه نوآوری و مدرنیته ایجاد کرده است. او تاکید می‌کند بازگشت به سنت نوعی عقب‎گرد است، نه مسیری برای آزادی. سومین عامل، نظام‎های سیاسی استبدادی است که از ترکیب سنت با وابستگی به سرمایه‎داری جهانی مشروعیت‎سازی می‎کنند. این نظام‎ها با تکیه بر حمایت قبایل بزرگ و طبقه حاکم، منافع خود را بر نیازهای مردم ترجیح داده و فضایی را ایجاد کرده‎اند که نقدپذیری و تولید دانش مستقل را سرکوب می‎کند. درنتیجه، زمینه برای شکل‎گیری هویتی خودآگاه و برآمده از درون جامعه از میان برداشته می‎شود.در مرحله سوم، از نگاه عروی، جامعه ایدئال جامعه‎ای است که برپایه آزادی، برابری کامل و استقلال فردی و ملی بنا شده و از الگوی مدینه پیامبر الهام گرفته باشد. او میان اسلام متعالی، که نماینده دوران پیامبری و اسلام اولیه است، و اسلام تاریخی که در گذر زمان به ابزاری در خدمت حکام و طبقه علما تبدیل شده تمایز قائل می‎شود. آرمان عروی، جامعه‎ای بدون سلسله‎مراتب دینی و سیاسی، فارغ از استبداد و بهره‎وری ناعادلانه است؛ جایی که حقیقت بدون هیچ اجباری پذیرفته می‎شود و فرد به کمک شهود عقلانی و فطرت خود آن را می‎یابد. چنین جامعه‎ای فاقد قوانین عشیره‎ای است که فرد را وابسته به قبیله می‎کند؛ در مقابل، قانون مدنی-سیاسی حاکم است که از حقوق فردی و دستاوردهای اکتسابی حمایت می‎کند.در مرحله آخر، راه‎حل پیشنهادی عروی برپایه یک انقلاب ملی فراگیر استوار است که در سه عرصه اساسی یعنی فکری-فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی شکل می‎گیرد. باوجوداین، نیروی محرکه اصلی این انقلاب نه طبقه کارگر، بلکه خرده‎بورژوازی ملی است؛ گروهی که شامل روشنفکران، معلمان، دهقانان و صنعتگران فقیر می‎شود. به دیدگاه او، این طبقه به‌دلیل موقعیت ویژه اجتماعی خود قادر است تغییرات بنیادین را از درون جامعه به وجود آورد. عروی برای تحقق این انقلاب از رویکرد ساخت‎گشایی بهره می‎گیرد که در تضاد با روش تکوینی قرار دارد. برخلاف روش تکوینی که تاریخ‎مندی جریان‎های فکری را دنبال می‎کند، روش ساخت‎گشایی به تحلیل عناصر بنیادی ایدئولوژی‎ها و بازگشت به سرچشمه‎های شناختی تمرکز دارد. به باور او، تنها از طریق خودانتقادی و بازسازی خلاقانه در بنیان‎های شناختی است که می‎توان تحولی اصیل و پایدار ایجاد کرد. در این میان، تصوف جایگاهی ویژه در اندیشه عروی دارد. او تصوف را فراتر از یک مسیر عرفانی می‎بیند و آن را یک تمرین روحی و ابزاری برای مقاومت معنوی قلمداد می‎کند. در شمال آفریقا، تصوف با پالایش قلب و ذهن از تاثیرات بیرونی، راهی برای دستیابی به آزادی معنوی و مقابله با استبداد فراهم می‎آورد. عروی همین روحیه مقاومت را در گروه‎هایی مانند خوارج و چادرنشینان مشاهده می‎کند؛ افرادی که باوجود محرومیت‎های مادی از ارزش‎های اخلاقی والا و شجاعت فردی برخوردارند.نتیجه‎گیری: درنتیجه، اندیشه عروی نه بازگشت به سنت، نه تقلید از غرب، بلکه نقد بنیادی از درون را راهگشا می‎داند. او با ترکیب مارکسیسم فرهنگی و تحلیل تاریخی، جامعه‎ای را ترسیم می‎کند که در آن فرد با آزادی معنوی و شجاعت اخلاقی، نه‌تنها در برابر استبداد مقاومت می‎کند، بلکه هویت متمایز بومی خود را نیز نمایندگی می‎کند. این پژوهش نشان می‎دهد که اندیشه عروی، باوجود چالش‎های عملیاتی، چهارچوبی نظری غنی برای بازاندیشی درباره آینده جوامع عربی- اسلامی ارائه می‎دهد.تقدیر و تشکر: مقاله از تلاش‎های بی‎دریغ سردبیر محترم فصلنامه و داوران ارجمند که پیشنهاد‌های ارزشمندشان نگارندگان را در انجام این پژوهش یاری رساندند، صمیمانه سپاسگزار هستند.تعارض منافع: نویسندگان مقاله هیچ‎گونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش ندارند.

an analysis of abdullah laroui’s political thought based on spragens’ model

extended abstract   introduction and objectives: abdullah laroui, the renowned moroccan thinker and one of the most influential intellectual critics of the contemporary arab world, combines historical analysis, cultural marxism, and critique of tradition to explore the fundamental crises of arab–islamic societies. the arab defeat in the 1967 war with israel was not only a military setback but also a profound identity crisis, prompting laroui to reconsider the nature of this crisis and possible solutions. in his view, arab societies suffer not only from structural backwardness and dependency on the west but also from cognitive and identity-based decline.this article examines laroui’s political thought through the four-stage model of thomas a. spragens, which involves identifying the crisis, analyzing its roots, envisioning an ideal society, and proposing solutions. rather than judging ideologies from the outside, spragens’ approach emphasizes uncovering their internal logic, recognizing that every ideology—even if seemingly irrational from another perspective—has its own rational structure. the aim of this study is to systematically explore laroui’s political thought by identifying the central crisis, its causes, the features of his ideal society, and his proposed remedies.methodology:this qualitative and critical-analytical study applies spragens’ four-step model as outlined in understanding political theory (1990). unlike a purely text-centered approach, this contextual method emphasizes that political thought cannot be divorced from its historical, social, and cultural environment. accordingly, laroui’s ideas are analyzed in four stages:crisis recognition – identifying the primary problem confronting arab societies;causal analysis – tracing the historical, ideological, and structural roots of the crisis; ideal vision – conceptualizing a just, free, and independent society;solution – proposing practical and theoretical strategies to achieve the ideal society.findings: the findings indicate that laroui’s political thought was shaped by his recognition of the 1967 arab defeat as both a military and identity crisis, raising fundamental questions about the “self,” the “place,” and the “future” of arab societies within the global order. for laroui, this crisis was rooted in internal decline and structural backwardness, compounded by western colonial influence.he identifies three main causes of the crisis:colonialism, which not only occupied territories but deeply influenced arab consciousness by imposing western languages, laws, and culture, thereby weakening indigenous identity;traditionalism and salafism, which he views as a backward-looking ideology that restricts innovation and obstructs modernization, turning islam into a static interpretation;authoritarian political systems, which combine traditional legitimacy with global capitalist dependency, privileging elite interests over public needs while suppressing critical thought and independent knowledge production.for laroui, the ideal society is built upon freedom, equality, and independence—drawing inspiration from the prophet’s community in medina. he distinguishes between transcendent islam, rooted in the prophet’s era, and historical islam, which over time became a tool of rulers and clerics. his ideal vision is a society free from religious and political hierarchies, governed by civil–political law that protects individual rights and achievements, and liberated from tribal constraints.laroui’s proposed solution is a comprehensive national revolution spanning intellectual-cultural, social-political, and economic dimensions. unlike marxist orthodoxy, the driving force of this revolution is not the working class but the national petty bourgeoisie—intellectuals, teachers, peasants, and artisans—who, because of their social position, are capable of initiating authentic transformation. his approach employs deconstructive analysis, focusing on foundational ideological elements and cognitive renewal, rather than a purely genealogical method. central to this vision is sufism, which laroui interprets as more than mystical practice; it is a form of spiritual resistance and inner purification that fosters independence and resilience against despotism. he finds similar qualities of moral courage and resistance in marginalized groups such as the khārijites and nomadic tribes.conclusion: laroui’s thought does not advocate a return to tradition or blind imitation of the west. instead, he calls for a fundamental critique from within, combining cultural marxism and historical analysis to envision a society where individuals achieve spiritual freedom and moral courage, resist authoritarianism, and articulate a distinctive indigenous identity.this study demonstrates that laroui’s political thought, despite its practical challenges, provides a rich theoretical framework for rethinking the future of arab–islamic societies.acknowledgements: the authors sincerely thank the editor-in-chief and the reviewers of the journal for their invaluable suggestions, which greatly improved this study.conflict of interest: the authors declare no conflict of interest.