بررسی تطبیقی ویژگیهای طرح معماری مسجد - مدرسه های دوره قاجار و مدارس دوره صفویه

یکی از بناهای مهم معماری دوره اسلامی ایران، مدارس علوم دینی می باشند که با شکل گیری نظامیه ها در دوره سلجوقیآغاز و با فراز و نشیب هایی تا دوره قاجار نیز ادامه یافت که اوج توجه به احداث مسجد – مدرسه ها در اوایل دوره قاجارو تا زمان تاسیس مدرسه دارالفنون می باشد. تلفیق و ترکیب دو عملکرد مسجد و مدرسه باعث شکل گیری نوآوری هاو خلاقیت های فضایی در معماری این گونه بناها گشت که حتی در مدارس باشکوه صفوی نیز مشاهده نمی گردد. اینمقاله سعی بر آن دارد تا با تحقیق توصیفی - تحلیلی و با مطالعات کتابخانه ای و میدانی، به ارزیابی و بررسی نوآوری ها وتغییرات موجود در طرح کلی مسجد - مدرسه های دوره قاجار در قیاس با مدارس دوره صفویه بپردازد. بدین منظور دهباب از مدارس هر دو دوره برگزیده شده و از لحاظ ویژگی های موجود در طرح کلی بنا مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفته اند.یافته های تحقیق نشان می دهد، مسجد - مدرسه های دوره قاجار چندان پیرو الگوی معماری مشخصی نیستند درحالی کهمدارس دوره صفویه عمدتاً از الگوی معماری خاص دو ایوانی و چهارایوانی تبعیت می کنند. معماری مسجد – مدرسه هایدوره قاجار نسبت به مدارس دوره صفویه دارای پیچیدگی و تنوع فضایی بیشتری می باشند که همین امر باعث کاهشتعداد حجره ها در مدارس دوره قاجار نیز می گردد و از طرفی وجود مهتابی، گنبدخانه های چهارطرف باز و دارای پلانصلیبی شکل باعث گشایش و سبکی فضایی حیاط مسجد – مدرسه ها می باشد. بعلاوه برج ساعت در مسجد – مدرسه هایدوره قاجار نشانه تاثیر مغرب زمین و یک نوگرایی غربی می باشد.