معماری و مشارکت: مرور مضامین و چشم‌اندازهای در حال ظهور

رویکرد مشارکتی یکی از شیوه‌های طراحی معماری است که بر مشارکت کاربران در فرآیند شکل‌گیری بنا و محیط تاکید دارد. به دلیل گستردگی آثار پژوهشی این حوزه، پژوهشگران نیاز دارند تا درک جامعی از پژوهش‌های انجام‌شده داشته باشند. با هدف درک بهتر مفهوم معماری مشارکتی و ایجاد ساختاری بر اساس مفاهیم موجود در آن، این پژوهش مقالات حوزه معماری مشارکتی را از سال 2010 تاکنون مورد توجه قرار داده است. پژوهش سوالات خود را معطوف به یافتن حوزه‌های شکل‌گیری مقالات و اهداف آن‌ها، کشف متغیرها و مفاهیم موجود در مقالات و نحوه تکامل زمانیشان کرده است. در این پژوهش، مقالات مربوط در دو حوزه کلی مفاهیم انتقادی (شامل تعاریف و مولفه‌ها، ارزش‌های اجتماعی و زمینه‌های تاریخی) و پژوهش‌های تجربی- آموزشی (شامل ابزارهای مشارکت، آموزش، سلامت اجتماعی، نیازهای کاربران و حفظ میراث) دسته‌بندی شدند. بررسی محتوای مقالات نشان داد که بیان یک مشکل و ابزارهای غلبه بر آن، بررسی جمعیت‌های هدف، بررسی مقیاس‌های متنوع و کشف مفاهیم مرکزی مهم‌ترین موضوعات و متغیرهای مطرح شده بودند. پرتکرارترین مشکلاتی که منجر به شکل‌گیری مشارکت شدند، عدم وجود زیرساخت‌های مناسب شهری و روستایی و وجود مشکلات اجتماعی، سیاسی هستند. پژوهشگران از ترکیبی از ابزارهای انسان‌پژوهی (شناسایی و ارزیابی وضعیت موجود و نیازهای پیدا و پنهان گروه‌های مردم) و عملی (طراحی و ساخت مشارکتی نمونه‌های اولیه و نهایی) برای غلبه بر این مشکلات استفاده کرده‌اند. بیش‌ترین گروه مورد مطالعه افراد بحران‌زده (کم‌درامد، سیل و زلزله‌زده، مهاجران غیرقانونی و غیره) و جمعیت‌های حساس اجتماعی (سالمندان، کودکان، زنان باردار و غیره) بودند که بیش‌ترین تکرار را در مقیاس شهر، شهرک‌ها و زاغه‌ای شهری داشتند. همچنین بررسی شبکه کلیدواژه‌ها و مفاهیم به‌کار رفته در مطالعات نشان‌دهنده وجود سه مفهوم اساسی تمرکزدایی، جوامعِ به حاشیه رانده‌شده و پتانسیل‌های معنایی محیط است. این مفاهیم را می‌توان در زیرمجموعه‌ای از واژگان مرتبط، در شبکه‌ای از روابط قرار داد تا اصلی‌ترین سازه‌های مفهومی مشارکت را نمایش دهند. همچنین مفاهیم روی نمودار زمانی قرار گرفتند تا سهم هر کدام در شکل دادن به ادبیات موضوع در دوره‌های زمانی مشخص شود. در نتیجه مشخص شد زیرمفهوم‌های هویت‌یابی کاربران، زندگی روزمره و میراث فرهنگی بیش‌ترین رشد را در سال‌های گذشته داشته‌اند. با توجه به مطالعه انجام‌شده درباره متغیرها و مفاهیم، جهت‌گیری‌های آینده این حوزه در زمینه‌های مشکلات (مانند کاهش فاصله میان ایده‌آل‌های بین‌ نسلی و وجود فضاهای تبعیض‌آمیز)، گروه‌های هدف (مانند اقلیت‌های نژادی و فرهنگی و افراد آسیب‌دیده از جنگ‌ها)، مقیاس (مانند طراحی اشیای کوچک روزمره و فضاهای باز خارج شهر) و ابزار (مانند پرینترهای سه‌بعدی بزرگ و هوش مصنوعی) پیشنهاد شده است.

architecture and participation: review of emerging themes and outlooks

a participatory approach is one of the architectural design techniques that emphasizes users’ collaboration in the formation process of the building and environment. since there are many main research works in this field, researchers need a holistic understanding of the studies to be conducted. this study has reviewed the papers on participatory architecture topics since 2010 to achieve a better perception of participatory architecture concepts and create a structure based on the concepts existing in it. this study asks questions to find scopes leading to papers and their objectives, discover variables and notions available in the articles, and their temporal evolution process. in this research, the relevant papers were classified into two general fields of critical concepts (including definitions and components, social values, and historical fields) and empirical-educational studies (comprising participation tools, training, social health, users’ needs, and heritage preservation). content review of papers indicated the most important topics and variables investigated in them: expressing a problem and tools for overcoming it, examining target populations, assessing diverse scales, and discovering central concepts. the most frequent problems that led to participation included a lack of proper urban and rural infrastructures and the presence of social-political issues. researchers have used a mixture of anthropological (identifying and evaluating existing status as well as overt and covert needs of people groups) and pragmatic (participatory design and construction of prototypes and final samples) tools to overcome the mentioned problems. the most studied groups included people in crisis (low-income, affected by flood and earthquake, illegal immigrants, etc.) and socially sensitive populations (elders, children, pregnant women, etc.) who were most frequent at the scale of cities, towns, and urban slums. also, a review of the network of keywords and concepts used in the studies confirms the presence of three underlying concepts: decentralization, marginalized communities, and the semantic potentials of the environment. these concepts can be placed in a subset of relevant words and a network of relationships to demonstrate the main conceptual constructs of participation. also, the concepts were placed on a time-based diagram to find the contribution of each concept in shaping topic literature within different periods. therefore, results confirmed the highest growth of some sub-concepts in past years: users’ identity finding, daily life, and cultural heritage. according to the studies conducted about variables and concepts, it has been recommended for the future orientation of this scope towards problems (e.g., narrowing the gap between intergeneration ideals and the presence of discriminative spaces), target groups (like racial and cultural minorities and war victims), scale (such as the design of small daily objects and open spaces out of the city), and tools (e.g., large 3d printers and artificial intelligence (ai)).