تحلیل پیوستگی فضایی در مساجد تاریخی به کمک نظریه چیدمان فضا، مورد مطالعاتی: مساجد تاریخی بروجرد

مساجد از دیرباز به عنوان عنصر اصلی جامعه ایرانی اسلامی مطرح بوده است. در سازمان فضایی مساجد اصول فضایی گوناگونی به‌کار رفته که یکی از اصول مهم، اصل پیوستگی فضایی می‌باشد. این پژوهش تلاش دارد تا پیوستگی فضایی در مساجد تاریخی بروجرد را مورد بررسی قرار دهد. روش انجام پژوهش توصیفی- تحلیلی با بهره‌‌گیری از استدلال منطقی می‌‌باشد. ابزار پژوهش حاضر به کمک مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی، برداشت میدانی و تحلیل به کمک نرم‌افزار چیدمان فضا است. پژوهش حاضر ابتدا با بهره‌‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی دست اول مفاهیم پایه پژوهش که شامل پیوستگی فضایی و گونه‌‌های آن (پیوستگی ساختاری، پیوستگی بصری و پیوستگی ساختاری- بصری) و نظریه چیدمان فضا و مولفه‌‌های آن (هم‌‌پیوندی، اتصال، انتخاب و عمق فضایی) را تعریف کرده سپس در گام بعدی ارتباط میان پیوستگی فضایی و نظریه چیدمان فضا و مولفه‌‌های آن مشخص می‌‌کند. در گام بعدی پژوهش، مساجد انتخابی که به شیوه میدانی انتخاب شده‌‌اند، برای بررسی پیوستگی فضایی به کمک نرم‌افزار space syntax مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌‌گیرند تا پیوستگی فضایی در مساجد مشخص شود. نتایج پژوهش نشان می‌‌دهد که مهم‌‌ترین عنصر فضایی در ایجاد پیوستگی فضایی در مجموعه فضایی مساجد حیاط آن‌ها می‌‌باشد و همچنین گونه‌‌های پیوستگی فضایی و شیوه‌‌های مرتبط با هر یک، در مساجد تاریخی بروجرد به صورت کامل به‌کار نرفته است. به این صورت که پیوستگی ساختاری (تداوم فضا) و شیوه‌‌های آن فقط در مسجد امام بروجرد به کار رفته و پیوستگی بصری (شفافیت) و شیوه‌‌های آن در مساجد امام و جامع کاربرد دارند. پیوستگی ساختاری-بصری به‌ندرت در مساجد امام و جامع به‌کار رفته است. در ارتباط با سنجش پیوستگی فضایی به وسیله مولفه‌‌های چیدمان فضا نیز می‌‌توان گفت بیش‌ترین مقدار هم‌‌پیوندی، اتصال و انتخاب در مسجد امام وجود دارد و نیز بیش‌ترین مقدار عمق فضایی متعلق به مسجد قلعه می‌‌باشد.

analysis of spatial continuity in historical mosques based on the space syntax theory; case study: historical mosques in borujerd

mosques have been one of the main elements in the islamic iranian community. various spatial principles have been used in mosques’ spatial configuration, among which, spatial continuity is one of the substantial principles. this study investigates the spatial continuity in the historical mosques of borujerd. the research method is descriptive-analytical by using logical reasoning. the research tool includes library and documentary studies, field observation, and analysis through space syntax software. this study first defines the study’s basic concepts, including spatial continuity and its various types (structural continuity, visual continuity, and structural-visual continuity) and space syntax theory and its components (integration, connectivity, choice, and spatial depth) using library and documentary resources. and then determines the relationship between spatial continuity and space syntax theory and its components in the next phase. in the next step, the selected mosques are chosen through field technique and are evaluated and assessed in terms of spatial continuity through space syntax software to find the spatial continuity in the mosques. the study results indicate that mosques’ courtyard is the most spatial element that creates spatial continuity in their spatial collection. moreover, types of spatial continuity and their relevant methods are not completely used in historical mosques of borujerd, so structural continuity (space continuity) and its techniques are just utilized in emema mosque in borujerd, and visual continuity (transparency) and its techniques are applicable in mosque and jame mosques. structural-visual continuity is rarely used in imam and jame mosques. it can be stated in terms of spatial continuity assessment through space syntax components that the highest integration, connectivity, and choice rates exist in the emam mosque, and the maximum spatial depth belongs to the qaleh mosque.