مبادی تحولات در الگوی خانه‌های تهران؛ دوره‌های پهلوی اول، دوم و پس از انقلاب

توسعه مدرنیته معماری و شهرسازی، در دوره پهلوی بیش از عوامل معنایی و محتوایی، درجنبه‌های کالبدی خانه تجلی یافته که در دوره معاصر دچار دگرگونی و بحران شدید شده ‌است. می‌توان ادعا کرد کیفیت سکونت خانه و ارتباط افراد با فضا از دوره پهلوی عمدتاً تغییر کرده ‌است. در ایران نیز همانند سایر کشورهای در حال توسعه، فرآیند نوسازی با بحران مواجه شد و علی‌رغم برخی تجربیات محدود، به بعد فرهنگی در برنامه‌ریزی اقتصادی و اجتماعی توجه زیادی نشد و کالبد معماری که همواره با مفاهیم فرهنگی آمیخته ‌بود از آن جدا شد. در این پژوهش به بررسی عوامل فرهنگی، معماری و قوانین شهری موثر بر تغییرات کالبدی خانه‌های دوره پهلوی اول، دوم و پس از انقلاب پرداخته شده ‌است. سوال کلیدی تحقیق این است که تاثیر تغییرات در قوانین ساخت و نوگرایی در الگوی خانه‌های دوره پهلوی و هم‌چنین الگوی کالبدی خانه‌ها چگونه بوده؟ هدف پژوهش تاثیر دگرگونی‌ الگوی فضاهای خانه‌‌ ایرانی و قوانین طراحی و ساخت خانه به عنوان متغیرهای مستقل بر ویژگی‌های فضایی خانه‌های امروزی به عنوان متغیر وابسته در دو دوره پهلوی (اول و دوم) و پس از انقلاب در تهران است. جهت گردآوری اطلاعات از نمونه‌های موردی و اسنادی بهره‌گرفته شده و روش تحقیق کیفی و به شیوه تاریخی- توصیفی انجام شده است. جمع‌بندی اطلاعات، جهت سنجش داده‌ها و مولفه‌های موثر، بر مبنای تحلیل محتوا صورت‌گرفته و در خاتمه، بررسی‌ها در الگوهای خانه در هر دوره انجام‌پذیرفته ‌است. نتایج نشان می‌دهد شاخص‌های الگوهای معماری و قوانین ساخت در هر دوره در طبقات اجتماعی متفاوت تاثیر گذاشته ‌است. ظهور معماری مدرن و قوانین شهرداری‌ها (به‌عنوان مجری قوانین) بسترساز این تغییر و تحولات است؛ قوانینی که به جهت اعمال محدودیت‌ها سبب ایجاد تغییرات الگویی و از بین رفتن شاخص‌های معماری ایرانی گردیده و هم‌چنین هم‌گرایی حکومت، مردم و معماران درنوگرایی و تحول شهری و معماری نقش عمده داشته ‌است.

principles of evolutions in the pattern of tehran houses; pahlavi i, pahlavi ii, and post-revolution periods

modernity development of architecture and urban planning during the pahlavi era has been more manifested in the physical aspects of the house rather than the semantic and content factors, which have been considerably changed and critical in the contemporary era. it can be claimed that the quality of residence and settlement of the house and the relationship between individuals and space have mainly changed since the pahlavi era. like other developing countries, the renovation process became critical in iran, and the cultural aspect was ignored in the economic and social planning despite the available few experiences. in that era, the architectural body that always was mixed with cultural concepts became separated from them. this study addresses the cultural factors, architecture, and urban rules affecting the physical changes in the houses constructed during pahlavi i, pahlavi ii, and post-revolution periods. the main question asks how the changes in construction and renovation rules affect the pattern of houses in the pahlavi period, as well as the physical pattern of houses. this study aims to find the effect of evolutions in the spatial patterns of iranian houses and the house construction and design rules as independent variables on the spatial features of modern houses as the dependent variable during two periods of pahlavi (i and ii) and after the revolution in tehran. the data are collected through case studies and documentary samples. the research method is qualitative based on the historical-descriptive technique. the data summarization has been done based on the content analysis to assess the effective data and components. finally, the examinations are done in the house patterns of each period. the results indicate that indicators of architectural patterns and construction rules have affected the different social classes in each period. the advent of modern architecture and laws of municipalities (that act as law enforcers) provided the field for such changes and evolutions. these rules led to some pattern changes and the loss of iranian architectural indicators due to their imposed restrictions. moreover, the government-people-architects convergence played a vital role in urban and architectural modernization and evolution.