تطابق اقلیمی کالبد گنبد بر اساس میزان دریافت تابش (بررسی گنبدهای مساجد: امام اصفهان، شیخ لطف الله، مسجد النبی قزوین و جامع ارومیه)

در طول تاریخ، گنبد عنصر شاخص در کالبد معماری مساجد ایران است. تاکنون عمده تحقیقات به بررسی شکلی و نمادپردازانه گنبد معطوف بوده است و عمده تحقیقات به تحلیل اثر شکل گنبد بر آسایش اقلیمی توجه نشده است. تنوع اقلیمی مناطق مختلف ایران، لزوم شناخت و استفاده از راهکارهایی ایجاد شرایط آسایش حرارت داخلی بنا را ضروری می‌سازد. هدف از این پژوهش شناخت میزان دریافت تابش خورشید و سایه‌اندازی بر رویه سطوح گنبد، در اقلیم‌های گرم و خشک و سرد بر پایه بررسی گنبدهای مساجد: امام اصفهان، شیخ لطف‌الله، مسجد‌النبی قزوین و جامع ارومیه، با استفاده از شبیه‌سازی تابش خورشید در پلاگین‌های honeybee and ladybug با موتور شبیه‌سازی radiance می‌باشد. در نخستین گام گنبدهای مساجد منتخب، در نرم‌افزار revit2017 مدل‌سازی شد. سپس میزان دریافت تابش سالیانه آن‌ها در گرم‌ترین روز سال، ساعات 14، 16 و 18 بعدازظهر با استفاده از تحلیل تابش خورشید تحت پلاگین‌های honeybee and ladybug انجام گرفت. نتایج آنالیزها نشان می‌دهد؛ با افزایش سطح گنبد مساجد میزان جذب حرارت در معرض تابش و در محدوده سایه افزایش می‌یابد، گنبدهای با خیز و ارتفاع بلند به لحاظ ایجاد سایه مناسب اقلیم گرم و خشک و گنبدهای با خیز و سطح تماس زیاد در اقلیم سرد و خشک به خاطر دریافت تابش زیاد مناسب هستند. ایجاد گنبد بر روی گریو باعث افزایش سایه اندازی در سطوح گنبد می‌شود. لذا چنین می‌توان بیان نمود که؛ شکل، خیز و نوع طاق گنبد در اقلیم‌های گرم و خشک و نیز سرد ایران براساس شرایط حرارتی و میزان نیاز جذب تابش خورشید در طول سال، طراحی شده است.

Climatic Adaptation of the Dome Body Based on Solar Radiation Received; Case Study: The Domes of Shah Mosque, Sheikh Lotfollah Mosque, AlNabi Mosque of Qazvin and Jameh Mosque of Urmia

The dome has long been an essential element of Iranian mosque architecture. The majority of research has so far focused on the form and symbol of the dome rather than the effect of the dome form on climatic comfort. The climatic diversity of Iran’s various regions necessitates identifying and implementing strategies for thermal comfort conditions inside the building. Based on a study of the domes of Shah Mosque, Sheikh Lotfollah Mosque, AlNabi Mosque of Qazvin, and Jameh Mosque of Urmia, this study aimed to examine solar radiation received and shading on the dome surfaces in hot and arid and cold climates, using solar radiation simulation in the Honeybee and Ladybug plugins with the Radiance Simulation Engine. The first step was to model the domes of the selected mosques in the Revit 2017 software. Then, the annual solar radiation received by each at 2:00 p.m., 4:00 p.m., and 6:00 p.m. on the hottest day of the year was determined using the Honeybee and Ladybug plugins. Analyses indicate that as the dome surface increases, the amount of heat absorbed by them increases in both solar radiationexposed and shadowed areas. Highrise domes of considerable height can survive in hot and arid climates as they produce appropriate shading, while highrise domes with great contact surfaces can survive in cold and arid climates as they receive a large amount of solar radiation. Constructing a dome on the tambour increases the amount of shading on the dome surfaces. Thus, in both hotarid and cold climates of Iran, the dome’s form, rise, and arch type can be said to have been designed based on thermal conditions and the amount of solar radiation absorbed throughout the year.