پیشنهاد الگویی جهت درک ساختار بصری آثار هنری پیش از تاریخ فلات ایران، مورد مطالعاتی: آثار شهرهای باستانی چغامیش و تل باکون

پژوهش در مبانی هنرهای تصویری، از خلاهای مطالعاتی تاریخ هنر ایران به‌شمار می‌رود. در این راستا، پژوهش تاریخی-تحلیلی حاضر، با رویکردی فرم‌گرایانه و به‌منظور شناخت ویژگی‌های بصری تصاویر پیش ‌از ‌تاریخ شکل گرفت. سفالینه‌های منقوش به دلایلی چون فراوانی و توالی تاریخی، از میان اسناد مصور آغازین، انتخاب شدند. شهرهای باستانی چغامیش و تل باکون به‌عنوان نمونه‌های پژوهش جزو اولین شهرها و محل‌های اسکان دوران نوسنگی در ایران می‌باشند. گستردگی شاخه‏های محض و کاربردی هنر تصویری درجامعه‏ کنونی و اهمیت این هنر در ایران از دیرباز تاکنون، ضرورت بازشناسی ریشه‏های تصویری هنر ایران را معلوم می‌دارد. پژوهش حاضر، با طرح این مساله شکل گرفت که اصول و مبانی بصری ‌تصویرنگاری در دوره‏ پیش ‌از تاریخ ایران چگونه بوده است. پیشینه مطالعاتی بسیار اندک در این زمینه، پهنه‌های فرهنگی متعدد و کثرت یافته‌ها در محدوده‌ فلات ایران، ضرورت طراحی روشی ثابت برای دستیابی به مشخصه‌های تصاویر را لازم گردانید که تصاویر سفالینه‌های منقوش در مناطق مختلف، در قالب آن قابل تحلیل بصری باشند. روش تحقیق، تحلیلی-تطبیقی است و به بررسی موردی پهنه جنوب غربی با محوریت مناطقی چون چغامیش و پهنه فارس با محوریت مناطقی چون تل باکون، با استناد به نقوش سفالینه‏های آن دوره، می‌پردازد. تحلیل هنر تصویری از منظر طراحی و با رویکردی فرم‏گرایانه با مطالعه‌ منابع کتابخانه‌ای و مشاهده‌ اشیای موزه‌ای صورت گرفته است و هدف پژوهش، دستیابی به شاخصه‌های تصویری خاص هر دوره است. اولین و مهم‌ترین گام در طراحی الگو، تعیین معیارهای ثابت بررسی تصاویر هستند که با عنوان متغیرهای بصری در سه گروه اصلی؛ ساختار کلی، عناصر و کیفیات بصری و نقش‌مایه‌ها مشخص شده‌اند. در مراحل بعد، به تحلیل بصری تصاویر و تطبیق نتایج تحلیل‌ها پرداخته می‌شود. بدین‌ترتیب شباهت‌ها و تفاوت‌ها، شاخصه‌های تصویری مناطق و یا دوره‌های‌ زمانی را مشخص می‌کنند. نتایج، نشان می‌دهد که تراکم نقوش، ساختار ترکیب‌بندی، حاشیه‌پردازی، نقش‌مایه‌ها، عناصر و کیفیات بصری، معیارهای تمایز تصاویر هستند.

Proposing a Model to Understand the Visual Structure of Prehistory Artifacts of the Iranian Plateau; Case Studies: Artifacts from the Ancient Cities of Choghamish and Tal Bakun

Research on the basics of visual arts has taken many forms in the history of Iranian art. In this connection, the present historicalanalytical research was established with a formalistic approach and in order to recognize the visual characteristics of prehistoric images. Patterned pottery was selected from among the early illustrated documents for their historical frequency and sequence. The ancient cities of Choghamish and Tal Bakun, as research examples, were among the first settlements of the Neolithic era in Iran. An expansion of pure and applied branches of visual art in the presenttime society and the importance of this art in Iran from a long time ago, elucidates the need to identify the visual roots of Iranian art. The present study established how the visual formalistic principles looked in the Iranian prehistoric era. Scant research background in this field has referred to numerous cultural areas within the Iranian plateau, necessitating the design of an established method to consider the characteristics of the visual images as seen on patterned pottery. The research method was analyticalcomparative and concerned a case study of Choghamish region located in the southwestern part of the Iranian plateau, where the patterns of patterned pottery of that era are discussed. Visual arts were analyzed from a design perspective and via a formalistic approach by studying library resources and observing museum objects. This research aimed to understand the specific morphological characteristics of each era. The first and most important step in pattern design is to determine the fixed criteria for examining images, identified as the category of visual variables in three main groups; i.e., general structure, visual elements and qualities, and patterns. In the next steps, the visual images and the application of the resulting findings will be analyzed. In this way, similarities and differences determine the morphological characteristics of regions or time periods. The findings revealed that pattern density, compositional structure, circumstantiality, motifs, elements and visual qualities are the criteria for image differentiation.