مقایسه تطبیقی الزامات نهادی الگوواره برنامه‌ریزی راهبردی با برنامه‌ریزی «راهبردی ساختاری» شهر تهران

پس از پایان جنگ جهانی دوم و در پی نیاز به بازسازی شهرهای ویران‌شده، الگوی برنامه‌‌ریزی جامع به خاطر توجه صرفاً کالبدی، انعطاف‌ناپذیری و انطباق‌ناپذیری در برابر تغییرات سریع سکونتگاه‌های شهری مورد نقد قرار گرفت. به دنبال این انتقادها، برنامه‌ریزی جامع-ساده جای خود را به رهیافت جامع-عقلایی داد که این رهیافت به واسطه عقلانی بودن، مقدمات ظهور نگرش راهبردی را فراهم کرد. در نظام برنامه‌ریزی ایران که به تدوین برنامه‌ریزی جامع می‌پرداختند، عدم تحقق‌پذیری این نوع برنامه‌ها با وجود صرف هزینه و زمان زیاد، بر برنامه‌ریزان آشکار و در همین راستا برنامه‌ریزی راهبردی-ساختاری مطرح و حمایت شد. این طرح موضوع منجر به حرکت به سوی تهیه طرح‌های توسعه شهری با رویکرد ساختاری راهبردی برای کلانشهرها از جمله تهران شد که با عدم تعریف قانونی و نهادی این رویکرد در محیط مورد برنامه‌ریزی تهران تهیه‌ چنین طرحی با کاستی‌ها و تداخلاتی در طول فرآیند برنامه‌ریزی روبرو شد که تحقق‌پذیری و دستیابی به اهداف طرح را تحت تاثیر قرار داد. هدف از این مقاله شناسایی کاستی‌ها و مغایرت‌های نهادی طرح راهبردی-ساختاری شهر تهران با اصول و ارزش‌های الگوواره راهبردی است تا از این طریق تحقق‌پذیری آن افزایش یابد. این پژوهش که از حیث هدف جز پژوهش‌های کاربردی محسوب می‌شود به‌منظور دستیابی به اهداف مذکور، با بهره‌گیری از رهیافت نهادی به مقایسه تطبیقی طرح راهبردی-ساختاری شهر تهران با اصول و مفاهیم الگوواره‌راهبردی می‌پردازد تا از این طریق مقدمات اصلاح و اجرایی شدن طرح آغاز شود. برای رسیدن به این هدف، نخست به تعیین مولفه‌هایی جهت مقایسه طرح با الگوواره راهبردی اقدام شده که این مولفه‌ها الزاماتی هستند که می‌تواند زمینه‌ کارآمدی نهادهای برنامه‌ریزی را فراهم کند. سپس با مقایسه تطبیقی و برهم نهادن این مولفه‌ها و الزامات، کاستی‌ها و عدم تطابق برنامه‌ریزی راهبردی-ساختاری تهران با اصول کلی برنامه‌ریزی راهبردی تعیین می‌شود. بر مبنای دستاوردهای این مقاله، باوجود ادعای نهادباوری و توجه به اهمیت نهاد در تمامی مراحل تهیه، طرح یاد شده فاقد هرگونه اقدام برای تقویت این رهیافت بوده و از این منظر در دو حوزه الزامات کمی و کیفی نیازمند تجدیدنظر است تا با تحقق هرکدام، تطابق بیشتر طرح با الگوی راهبردی تحقق یابد.

Comparative Comparison of Institutional Requirements of Strategic Planning Model and StructuralStrategic Planning of Tehran

Achieving urban and regional development through increasing efficiency of plans is one of the most important objectives for states in the 20th Century. Following the end of World War II and the need to rebuild devastated cities, the comprehensive planning model was criticized for its purely physical, inflexible, and incompatible attention to the rapid changes of urban settlements. Therefore, simple comprehensive planning replaced with a rationalcomprehensive approach, which provided a strategic attitude. In the planning system of Iran, which devised comprehensive planning, it became clear to the planners that rational – comprehensive programs were not realized. Thus, strategicstructural planning was introduced and supported which led to prepare strategicstructural plans for some metropolises including Tehran. The lack of legal and institutional redefinition of this approach in the planning environment (Tehran) caused the preparation process of the plan encountered some problems during the planning process and affected the realization and achievement of the project goals. The purpose of this paper is identifying the institutional deficiencies and contradictions of the Tehran strategicstructural plan (TSPP) with the principles and values of the strategic planning framework to increase its feasibility and efficiency. In order to achieve this goal, first, the present study determines institutional criteria to compare TSPP with strategic planning which can increase the effectiveness of planning institutions. Secondly, a comparative analysis is carried out to determine inconsistencies of TSPP with the main principles of strategic planning. Based on the achievements of this paper, despite the tendency and attention towards institutionalism at all stages of the plan preparation, the plan (TSPP) lacks any action to improve this approach and, in this respect, needs to be revised in both areas of quantitative and qualitative requirements to be realized within the framework of strategic planning.