بررسی گونه‌های کهن الگوی چلیپا در معماری ایرانی

چلیپا از دیرباز اهمیت ویژه‌ای در هنر و معماری ایران داشته است. پیشینه این الگو در سفالینه‌های ایران، به قدمت دوران نوسنگی است. با توجه به اهمیت معنایی چلیپا در آیین‌های ایرانی مهری و زرتشتی و زروانی، این الگو در هنر و معماری ایرانی نفوذ داشته است. چلیپا، پیش و پس از ورود اسلام به ایران، در انواع بناها، در تزیینات و تهرنگ بناها به گونه‌های مختلفی نمود داشته است. این مقاله در نظر دارد که گونه‌های مختلف این الگو را در معماری ایران و تزیینات وابسته به آن بررسی نماید. روش پژوهش به‌صورت مورد پژوهی، توصیفی و تحلیلی می‌باشد. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و به‌صورت میدانی گردآوری شده است. نمونه‌ها از میان انواع تزیینات بناها نظیر کاشی‌کاری، گچ‌بری، آجرکاری و نیز پلان بناهای مختلف انتخاب شده‌اند. این نمونه‌ها، از دوره مادها تا قاجار انتخاب و سپس بررسی، تحلیل و مقایسه شده‌اند. در نهایت گونه‌های مختلف چلیپا در ته رنگ بناها و تزیینات معماری ارائه شده است. با توجه به این پژوهش مشخص شد که تعدادی از گره‌های هندسی و آلات گره‌ها و نیز برخی گل اندازهای آجری و نقوش گچ‌بری‌ها، همچنین نقوش گیاهی و اسلیمی‌ها بر مبنای پنج گونه «چلیپا، چلیپای مورب، چلیپای شکسته، الگوی نه بخشی و شمسه» شکل گرفته‌اند. به‌علاوه بر اساس مطالعات انجام شده در تهرنگ برخی بناها مانند: خانه، آتشکده، مسجد و مدرسه، باغ و غیره، دوازده گونه از این الگو در ساماندهی فضایی بناهای پیش از اسلام و شش گونه از آن در دوره اسلامی به‌دست آمد. الگوی نه بخشی، ترکیبات الگوی نه بخشی، چلیپایی، چهارصفه، کوشکی، چهارباغ و چهارایوان و غیره از گونه‌های چلیپا در این حوزه بوده‌اند که ریشه همه آن‌ها را می‌توان الگوی نه بخشی دانست.

A Study of Ancient Types of Cross Pattern in Iranian Architecture

The cross pattern has long been of special importance in Iranian art and architecture. The history of applying this pattern in Iranian pottery dates back to the Neolithic period. Since this pattern had the semantic importance in the Iranian religions of Mithraism, Zoroastrianism, and Zurvanism, it has influenced Iranian art and architecture. In Iran, in both pre and postIslamic periods, various types of cross pattern have been applied as part of ornaments or building plan in various types of buildings. The present study aims to study the different types of this pattern in Iranian architecture and related ornaments. This research is a descriptive analytical case study in which data are collected using library study and field study. Samples are selected from various types of building ornaments such as tilework, stucco, brickwork as well as different building plans. These samples are selected from a time span between the Medes period and Qajar periods. Then, they are studied, analyzed, and compared. Finally, different types of cross pattern identified in the building plans and architectural ornaments are presented. According to this study, it is found that some geometrical motifs (Girih) and Girih modules as well as some Golandaz (layout of bricks) in brickworks, stucco motifs, plant motifs, and arabesques have been formed based on five types of the cross: “cross, slanted cross, Swastika, ninepatch pattern, and shamseh”. Moreover, the study of the plans of buildings such as houses, fire temples, mosques and schools, gardens, etc. shows that twelve types of the cross pattern were applied in the spatial organization of preIslamic buildings and six types in the Islamic building. The ninepatch, combined ninepatch, cross, Chaharsofeh, Kooshk (pavilion), Chaharbagh, and fouriwan (Chahar Ayvan) patterns, etc. are of various types of cross pattern identified in the Iranian architecture, and the ninepatch pattern can be considered the origin of all of them.