شناسایی عوامل کالبدی - فضایی موثر بر سرزندگی محیطی در فضاهای باز مجموعه مسکونی از دیدگاه طراحان و ساکنین، مورد مطالعاتی: مجتمع‌های مسکونی شهر تهران

امروزه توجه صرف به جنبه کمی طراحی فضا و نگاه تک‌بعدی به آن، سبب کاهش کیفیت اغلب فضاهای عمومی و باز شده است. به طوری که برخی از این فضاها از عدم سرزندگی و پویایی لازم رنج می‌برند. لذا در این پژوهش سعی شده است با هدف یافتن تفاوت دیدگاه‌های ساکنین و طراحان مجموعه‌های مسکونی نسبت به ابعاد کالبدی فضایی سرزندگی محیطی در فضاهای باز به شناسایی این عوامل از دیدگاه طراحان و ساکنین پرداخته شود و نتایج با یکدیگر مقایسه شده و تفاوت‌ها مشخص شود. روش تحقیق در این مقاله از نوع همسوسازی است که در دو  بخش کمی و کیفی صورت می‌گیرد. در بخش کیفی مصاحبه‌ای نیمه ساختاریافته با کارشناسان و خبرگان طراحی مجموعه مسکونی درخصوص عوامل کالبدی فضایی موثر بر سرزندگی صورت گرفت و عوامل با استفاده از کدگذاری باز مفاهیم با رویکرد نظریه زمینه‌ای استخراج شد و نتایج در نرم‌افزار maxqda وارد و شکل آن ترسیم شد. سپس در روش کمی با توجه به ادبیات نظری موجود عوامل مختلف در این حوزه استخراج شده و در نهایت پرسشنامه‌ای از آن تدوین و بین ساکنین به تعداد 376 نفر در تمامی مجتمع‌های مسکونی موردمطالعه توزیع شد و تحلیل نتایج آن با استفاده از آزمون پیرسون در نرم‌افزار spss موردسنجش قرار گرفت. نتایج حاکی از آن است که با تحلیل مصاحبه‌های صورت گرفته با کارشناسان، 12 مولفه اصلی سرزندگی محیطی در بعد فضایی کالبدی در فضاهای باز مجموعه مسکونی موردمطالعه تاثیرگذارند. این امر در حالی است که بنا به نظر ساکنین مولفه «همبستگی و خاطره‌ساز بودن یک مکان» موثرترین مولفه تاثیرگذار بر سرزندگی محیطی فضاهای باز مجتمع‌های مسکونی است. این مولفه ازجمله مولفه‌هایی است که مورد بی‌توجهی کارشناسان قرار گرفته بود و درنهایت با تحلیل پاسخ‌های ساکنین مولفه‌های تاثیرگذار دیگر نیز استخراج شد. همچنین با تحلیل نظر ساکنین، مجتمع‌های مسکونی که دارای الگوی پراکنده بودند، در دو مولفه انسجام موقعیت‌ها و تنوع فضایی، مجتمع‌های مسکونی که دارای الگوی متمرکز بودند، در دو مولفه پیوستگی و گشودگی فضایی و مجتمع‌های مسکونی که دارای الگوی نواری بودند، در چهار مولفه فرم، نظم و تنوع، حس تشخص و مناعت طبع و ایجاد عرصه‌های عمومی و خصوصی اشتراک داشتند

Identifying the PhysicalSpatial Factors Affecting Environmental Vitality of Open Spaces within Residential Complexes from the Views of Designers and Residents; Case Study: Residential Complexes of Tehran

Nowadays, the exclusive attention to the quantitative aspect of space design has resulted in reduced quality of most open spaces so that most of them lack of vitality and dynamicity. Thus, the present study aims to determine the physical spatial dimensions of environmental vitality of open spaces from the viewpoints of designers and residents to compare their viewpoints and find the differences between them. The present study is carried out using triangulation design, in two quantitative and qualitative parts. In the qualitative part, a semistructured interview is performed with those who expert in residential complex design. This interview is about the physicalspatial factors affecting vitality of open spaces. Then, the factors are extracted through open coding using the context theory approach and applying MAXQDA software. In the quantitative part, according to the existing theoretical literature, the main factors are extracted and a questionnaire is designed based on them. Then, the questionnaires are distributed among 376 residents in all residential complexes studied. The data obtained from the questionnaires are analyzed using Pearson test in SPSS software. Based on the outcomes obtained from the analysis of the interviews with experts, there are 12 main physicalspatial factors affecting the environmental vitality of the open spaces in the residential complex. According to inhabitants, the components of “sense of solidarity” and”memorymaking capability of place” are the most effective components. These components, like some others, have been underestimated by the experts. Eventually, by analyzing the responses of residents, the other influential components are extracted. In addition, by analyzing the residents’ opinion, residential complexes with dispersed pattern are common in two components of cohesion of situations and spatial diversity, residential complexes with centralized pattern in two components of spatial continuity and openness and residential complexes with linear pattern in four components of form, order and diversity, the sense of recognition and selfrespect as well as the creation of public and private arenas