شهر تهران در تحلیل جامعه‌شناختی آثار سینمایی دهه 40 و 50 با تاکید بر فیلم‌های خشت و آینه و دایره مینا

اهمیت شناخت انسان، جامعه و آگاهی از نحوه تعامل آن‌ها با فضاهای شهری برای دست‌یابی به معماری و شهرسازی انسان‌مدار و با کیفیت بر همه مشخص است. از این رو نویسنده مقاله بر آن شد تا از دریچه سینما به‌عنوان یکی از ابزارهای مهمی که تعامل جامعه و شهر را به‌صورت همزمان نمایش می‌دهد به‌عنوان روشی متفاوت برای شناخت جامعه و شهر استفاده نماید. تئوری «بازتاب» در جامعه‌شناسی سینما به فیلم‌ها به مثابه سندهایی می‌نگرد که زندگی اجتماعی در آن‌ها بازتاب پیدا می‌کند؛ لذا هدف این است که با میانجیگری سینما و تصویری که از شهر و جامعه ارائه کرده تاملی انتقادی از مدرنیته و زندگی روزمره شهری و همچنین واکنش عمومی شهروندان تهرانی در مواجهه با این شهر در یک دوره تاریخی خاص، آگاهی یافت. رویکرد نظری در این مطالعه مبتنی بر آراء لوسین گلدمن1 بوده است. روش گلدمن در نقد ادبی ساخت‌گرایی تکوینی است که برای دست‌یابی به ساختار پنهان فیلم‌ها از طریق نشانه‌شناسی تصویر لایه‌ها و ساختار پنهان متن به‌دست می‌آید. این مقاله از خلال تفسیر دو فیلم که از تاثیرگذارترین فیلم‌های دو دهه‌40 و 50 شمسی (خشت و آینه و دایره مینا) به انجام رسیده است. این فیلم‌ها مشخصه‌های روشن مدرنیته اعم از خودبیگانگی انسان در شهر، تناقص‌های جامعه در حال گذار از سنت به  مدرنیته، دگردیسی رفتارها و هنجارهای فرهنگی اجتماعی و تاثیر آن‌ها بر رفتار و هنجارهای شهری، تضاد میان کهنه و نو، ناپایداری فضاهای کالبدی، تخریب و نوسازی دایمی شهر و غیره را در خود دارند. در نتیجه برای دست‌یابی و شناخت دقیق‌تر جامعه مخاطب معماری و شهر می‌توان از دریچه فیلم و سینما که در بازه زمانی کوتاه گزارش مصوری را از شرایط اجتمایی انسان‌ها و نحوه تعامل آن‌ها با فضا و شهر را ارایه می‌دهد، می‌توان استفاده کرد

Sociological Analysis of Tehran City in the Cinematic Works of the 1960s and 1970s with an Emphasis on “Brick and Mirror” and “the Cycle” Films

Knowing human beings, society and how they interact with urban spaces is of great importance to achieve humancentered and highquality architecture and urbanism. So, in the present study, it is attempted to recognize society and city through the cinema as one of the important tools showing the interaction between society and the city simultaneously. The theory of “reflection” in the sociology of cinema considers films as documents in which social life is reflected. Therefore, the present study aims to criticize modernity and daily urban life, as well as to know the general reaction of Tehran’s citizens in the face of this city in a specific historical period, through the cinema and the image of the city and society provided by it. The theoretical approach applied in this study is based on the views of Lucien Goldman. Goldman’s approach to literary criticism is evolutionary structuralism which is applied to achieve the hidden structure of films through the semiotics of the image of layers and the hidden structure of the text. The present study is focused on two of the most influential films of the 1960s and 1970s, namely “Brick and Mirror” and “The Cycle”. These films display clear characteristics of modernity, including human alienation in the city, the transformation of sociocultural behaviors and norms and their impact on behavior and urban norms, the conflict between the old and the new, the instability of physical spaces, the permanent destruction and renovation of the city and so on. Consequently, to accurately know the society who are the audience of architecture, one can use film and cinema, which provide an illustrated report on the social conditions of human beings and how they interact with space and the city in a short period of time.