نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در شکل‌گیری خانه (مقایسه خانه‌های قاجاری گیلان و بوشهر)

جنسیت، بیانگر هویت اجتماعی و فرهنگی زن و مرد در جامعه است که با توجه به عوامل متعدد از قبیل باورهای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، هنجارها و ارزش‌ها، سطح آزادی‌های زن و مرد در خانواده و جامعه، ساختار قدرت (پدرسالاری و مادرسالاری) و میزان همکاری دو جنس در تامین معیشت دارای تعادل یا عدم تعادل می‌شود. هدف مقاله حاضر، بررسی درجه اهمیت، ابعاد و مولفه‌های جنسیت در شکل‌دهی به مسکن سنتی است. به همین منظور، با گزینش شش نمونه موردی از خانه‌های قاجاری در بافت قدیم رشت و بوشهر، تاثیر شیوه‌های معیشتی و جنسیت بر ساختار شکلی و فضایی خانه‌ها بررسی می‌شود. در این مقاله با استفاده از روش تحقیق تطبیقی و نمونه موردی عناصر کالبدی و فضایی خانه‌ها شامل ورودی، مهمان‌خانه، اتاق نشیمن و مطبخ با یکدیگر مقایسه شده و نشان می‌دهد که در خانه‌های سنتی بوشهر گسترش قلمروهای جنسیتی، تفکیک‌پذیری فضاها و مرزبندی عرصه‌ها، بازتاب معیشت مردانه و کار خانگی زنان بوده اما معیشت تعاملی در گیلان، مرزهای جنسیت‌ها و حریم‌های فیزیکی خانه‌ها را تقلیل داده است. نتیجه تحلیل‌های ارائه شده نشان می‌دهد اقلیم، فرهنگ و شیوه‌های معیشت بر ساخت جنسیت اثرگذار بوده و تفاوت در ساختارهای جنسیتی دو جامعه، تغییرات بارزی در شکل‌گیری کالبد خانه‌ها ایجاد می‌کند. لذا عوامل نشات گرفته از جنسیت نظیر قلمروهای جنسیتی، سلسله‌مراتب فضایی، حریم و محرمیت، هویت‌بخش مسکن در گیلان و بوشهر می‌باشند.