بررسی تنوع ژنتیکی ژرم‌پلاسم جو با استفاده صفات زراعی جهت شناسایی ژنوتیپ‌ های برتر

مقدمه و هدف: جو با نام علمی hordeum vulgare l به‎عنوان یکی از مهم‌ترین غلات در سطح جهان نقش به ‎سزایی در تامین غذای انسان و خوراک دام دارد. این گیاه به‎دلیل مقاومت نسبی به تنش‌های محیطی، به‎ ویژه خشکی، در مناطق کم‌بارش از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. با توجه به تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع آبی، شناسایی و توسعه ارقام جوی سازگار با شرایط دیم، امری ضروری به نظر می‌رسد. هدف از این پژوهش، بررسی تنوع ژنتیکی 90 ژنوتیپ انتخابی از ژرم‌پلاسم جو ارسالی از مرکز بین‌المللی تحقیقات کشاورزی در مناطق خشک (icarda)  به‎ همراه دو رقم شاهد (فردان و رستا) در شرایط دیم بود. این بررسی با هدف شناسایی ژنوتیپ‌های برتر با عملکرد بالا و صفات زراعی مطلوب، به‎منظور استفاده در برنامه‌های به‌نژادی و تولید ارقام سازگار با شرایط کم‌آبی انجام شد. این تحقیق با تمرکز بر بررسی تنوع ژنتیکی موجود در ژرم‌پلاسم‌های جو، به ‎‎دنبال شناسایی منابع ژنتیکی ارزشمندی است که می‌توانند در توسعه ارقام مقاوم به خشکی و با عملکرد بالا مورد استفاده قرار گیرند. در نهایت، نتایج این تحقیق می‌توانند به بهبود معیشت کشاورزان و افزایش بهره‌وری در مناطق کم‌بارش کمک کنند.مواد و روش‌ها: این مطالعه در سال زراعی 1402-1403 در پردیس تحقیقات و آموزش کشاورزی گچساران (سایت ملی دیم) انجام شد. تعداد 90 ژنوتیپ جو و دو رقم شاهد (فردان و رستا) در قالب طرح آگمنت با طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی در نه بلوک مورد ارزیابی قرارگرفتند. هر بلوک شامل 12 کرت آزمایشی و هر کرت شامل شش ردیف بود. در طول فصل رشد، صفات مورفولوژیکی و فنولوژیکی مختلف شامل تعداد روز تا ظهور سنبله، تعداد روز تا رسیدن فیزیولوژیکی دانه، ارتفاع بوته، طول سنبله، طول ریشک، طول پدانکل، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه و عملکرد دانه اندازه‌گیری شدند. تجزیه واریانس برای ارقام شاهد براساس طرح بلوک‌های کامل تصادفی انجام شد. تصحیح میانگین هر صفت در ژنوتیپ‌ها با استفاده از نتایج تجزیه واریانس و مدل طرح آگمنت انجام شد. برای تجزیه و تحلیل خوشه‌ای از روش فاصله اقلیدسی و الگوریتم خوشه‌بندی ward با استفاده از نرم‌افزار r و بسته‌های آماری مرتبط با این تجزیه و تحلیل‏ ها و برای محاسبه همبستگی بین صفات از روش پیرسون استفاده شد. همچنین، از نرم‌افزار آنلاین (jvenn.toulouse.inra.fr) برای رسم نمودار venn diagram به‎ منظور شناسایی ژنوتیپ‌های دارای صفات برتر استفاده گردید. یافته‌ها: نتایج تجزیه واریانس نشان دادند که بین ژنوتیپ‌های شاهد در صفات زراعی تعداد روز تا رسیدن فیزیولوژیکی دانه، ارتفاع بوته، طول پدانکل، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار اختلاف معنی‌داری در سطح احتمال یک درصد وجود داشت. همچنین، اثر بلوک فقط برای صفات تعداد روز تا رسیدن فیزیولوژیکی دانه و ارتفاع بوته در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود. پس از تصحیح مقادیر صفات، تجزیه آماره‌های توصیفی نشان داد که بیشترین ضریب تغییرات در صفت تعداد دانه در سنبله (32/6 درصد) مشاهده شد که نشان‌دهنده تنوع گسترده این صفت در بین ژنوتیپ‌ها است. صفت تعداد روز تا رسیدن فیزیولوژیکی دانه دارای کمترین میزان ضریب تغییرات بود. بررسی عملکرد دانه نشان داد که ضریب تغییرات قابل ملاحظه‌ای (28/9 درصد) در بین ژنوتیپ‌ها وجود داشت. کم‎ترین و بیشترین مقدار این صفت به‎ ترتیب در ژنوتیپ‌های g102 و g96 به مقدار 1691/7 و 8187/5 کیلوگرم در هکتار مشاهده شدند. میانگین عملکرد دانه در بین ژنوتیپ‌ها معادل 4205/8 کیلوگرم در هکتار برآورد شد. تجزیه خوشه‌ای با استفاده از صفات اندازه‌گیری ‎شده و بر اساس ضریب فاصله اقلیدسی و الگوریتم خوشه‌بندی ward نشان داد که 92 ژنوتیپ و رقم‌ جو مورد بررسی در چهار خوشه مجزا قابل تفکیک مبودند. بیشترین میانگین عملکرد دانه در بین خوشه‌ها در خوشه چهارم (6953/6 کیلوگرم در هکتار) مشاهده شد. نتایج تجزیه همبستگی نشان دادند که همبستگی مثبت و معنی‌داری بین ارتفاع بوته با صفات طول پدانکل (0/62) و طول سنبله (0/54) وجود داشت. همچنین، همبستگی منفی و معنی‌داری بین دو صفت تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه (0/48-) مشاهده شد.نتیجه‌گیری: نتایج این بررسی تنوع ژنتیکی قابل ملاحظه‌ای را بین ژنوتیپ‌های جو نشان دادند و این ژنوتیپ‌ها می‌توانند به‎عنوان ژرم‌پلاسم ارزشمند در مطالعات به‌نژادی بعدی مورد استفاده قرارگیرند. با این‎ حال، بین ژنوتیپ‌های با عملکرد بالا (بیش از 4000 کیلوگرم در هکتار)، چهار ژنوتیپ g99، g63، g103 و g19 دارای چهار صفت مطلوب (ارتفاع بوته، تعداد دانه در سنبله، طول سنبله و طول پدانکل) و ژنوتیپ g33 در هر پنج صفت مطلوب، به‎عنوان مناسب‌ترین ژنوتیپ‌ها برای مطالعات بعدی شناسایی شدند. بنا بر این، می‌توان از این ژنوتیپ‌ها در توسعه ارقام با عملکرد بالا و سازگار با شرایط دیم استفاده کرد. این یافته‌ها می‌توانند به بهبود عملکرد جو در مناطق کم‌بارش و افزایش پایداری تولید در شرایط نامساعد محیطی کمک کنند. در نهایت، این تحقیق نشان می ­دهد که استفاده از روش‌های آماری چندمتغیره و تجزیه و تحلیل‌های دقیق می‌تواند به شناسایی ژنوتیپ‌های برتر و انتخاب والدین مناسب برای برنامه‌های به‌نژادی کمک کند. این امر می‌تواند به تسریع فرآیند تولید ارقام جدید و سازگار با شرایط محیطی مختلف منجر شود.

studying the genetic diversity of barley germplasm by analyzing agronomic traits to identify superior genotypes

extended abstract background: barley (hordeum vulgare l.) is recognized as one of the world's most significant cereals, playing a crucial role in providing both human food and animal feed. its importance is particularly pronounced in low-precipitation regions, given its considerable resilience to environmental stresses, notably drought. with ongoing climate change and the constraints on water resources, the identification and development of barley cultivars suited to dryland conditions are considered essential. this research aimed to investigate the genetic diversity of 90 selected barley genotypes from the germplasm sourced from the international center for agricultural research in the dry areas (icarda), along with two control cultivars (fardan and rasta), under dryland conditions. this investigation was undertaken to identify superior genotypes exhibiting high yields and favorable agronomic traits for utilization in breeding programs and the development of cultivars adapted to water-scarce conditions. given the strategic role of barley as a crop in many developing nations, the enhancement of its yield and production stability is seen as potentially contributing significantly to food security in these regions. by focusing on the evaluation of genetic diversity present in barley germplasm, this study seeks to identify valuable genetic resources that may be employed in the development of drought-resistant and high-yielding cultivars. ultimately, the results of this research can hopefully contribute to improving the livelihoods of farmers and enhancing productivity in low-precipitation areas.methods: the study was conducted at the gachsaran agricultural research and education campus (national dryland site) in the warm and dry climate of southwestern iran during the 2023-2024 cropping season. ninety barley genotypes and two control cultivars (fardan and rasta) were evaluated using an augmented design with a randomized complete block design (rcbd) based on nine blocks. each block consisted of 12 experimental plots. each plot comprised six rows, each seven meters long, with a row spacing of 17.5 cm. morphological and phenological traits, including days to heading emergence, days to grain physiological maturity, plant height, spike length, awn length, peduncle length, the number of grains per spike, thousand-grain weight, and grain yield, were measured throughout the growing season. standard methods and precision instruments were employed for data collection to ensure data reliability and validity. variance analysis for the control cultivars was conducted based on the rcbd. the mean for each trait in the genotypes was corrected utilizing the results of the variance analysis and the augmented design model. cluster analysis was conducted using the euclidean distance method and ward's clustering algorithm, employing r software and associated statistical packages. trait correlations were calculated using pearson's method. in addition, the online software jvenn.toulouse.inra.fr was used to construct a venn diagram to identify genotypes exhibiting superior traits.results: the results of the variance analysis revealed significant differences among the control genotypes in the agronomic traits, viz., days to grain physiological maturity, plant height, peduncle length, number of grains per spike, and thousand-grain weight at the 1% probability level. furthermore, the block effect was significant only for the days to grain physiological maturity and plant height traits at the 1% probability level. following trait value correction, descriptive statistics analysis indicated that the highest coefficient of variation was observed in the number of grains per spike trait, demonstrating the extensive diversity of this trait among the genotypes. the trait days to grain physiological maturity exhibited the lowest coefficient of variation. grain yield assessment showed a considerable coefficient of variation among the genotypes. the lowest and highest values for this trait were observed in genotypes g102 and g96, respectively. the mean grain yield among the genotypes was estimated at 4205.8 kg/ha. cluster analysis using the measured traits based on the euclidean distance coefficient and ward's clustering algorithm revealed that the investigated 92 barley genotypes and cultivars could be distinguished into four distinct clusters. the highest mean grain yield among the clusters was observed in cluster four. correlation analysis results demonstrated a significant positive correlation between plant height with peduncle length and spike length. a significant negative correlation was observed between the number of grains per spike and thousand-grain weight.conclusion: the results of this study indicate considerable genetic diversity among the barley genotypes, which may be used as valuable germplasm in subsequent breeding studies. among the high-yielding genotypes, however, four genotypes (g99, g63, g103, and g19) were identified as possessing four desirable traits (plant height, the number of grains per spike, spike length, and peduncle length), and genotype g33 was identified as possessing all five desirable traits, making them the most suitable genotypes for further study. therefore, these genotypes may be used in the development of high-yielding cultivars adapted to dryland conditions. these findings may contribute to improving barley yield in low-precipitation areas and increasing production stability in adverse environmental conditions. finally, this research demonstrates that the use of multivariate statistical methods and rigorous analyses can aid in identifying superior genotypes and selecting suitable parents for breeding programs. this may lead to accelerating the production of new cultivars adapted to various environmental conditions.